(मुंबई / वृत्तसंस्था)
मालाड पूर्व येथील एका पॉलिक्लिनिकमध्ये ८० वर्षीय वृद्धाचा मृतदेह तब्बल चार वर्षे फ्रीझरमध्ये ठेवण्यात आल्याचा धक्कादायक प्रकार समोर आला आहे. इमारतीतून येणाऱ्या दुर्गंधीमुळे परिसरातील नागरिकांनी पोलिसांकडे तक्रार केल्यानंतर हा प्रकार उघडकीस आला. पोलिसांनी घटनास्थळी जाऊन पाहणी केली असता फ्रीझरमध्ये मृतदेह आढळला. संबंधित क्लिनिक गेल्या महिनाभरापासून नूतनीकरणासाठी बंद होते.
पोलिसांच्या तपासानुसार, या वृद्धाचा मृत्यू २०२२ मध्ये नैसर्गिक कारणाने झाला होता. त्यांच्या अचानक निधनामुळे कुटुंबीयांना मोठा धक्का बसला. त्यानंतर मृतदेहावर अंत्यसंस्कार न करण्याचा निर्णय कुटुंबाने घेतला. पुढे इंटरनेटवर माहिती शोधताना त्यांना अमेरिकेतील ‘क्रायोनिक्स’ तंत्रज्ञानाची माहिती मिळाली. भविष्यातील वैद्यकीय विज्ञानाच्या प्रगतीनंतर मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करता येईल, या आशेने मृतदेह जतन करण्याचा निर्णय घेण्यात आल्याचे पोलिसांच्या तपासातून समोर आले आहे.
क्रायोनिक्समध्ये अत्यंत कमी तापमानात, द्रव नायट्रोजनच्या साहाय्याने सुमारे उणे १९६ अंश सेल्सिअस तापमानात मानवी मृतदेह जतन केला जातो. भविष्यात वैद्यकीय तंत्रज्ञान विकसित झाल्यानंतर त्याचे पुनरुज्जीवन करता येईल, अशी या प्रक्रियेमागील संकल्पना आहे. या माहितीच्या आधारे कुटुंबीयांनी अमेरिकेतील एका विशेष संस्थेशी अधिकृत संपर्क साधला होता. त्यानंतर आवश्यक कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण करून मृतदेह विमानाने अमेरिकेत हलवण्याची तयारी सुरू असल्याचे सांगण्यात आले.
अमेरिकेत क्रायोनिक्स तंत्रज्ञानाचा वापर करून मृतदेह जतन करण्यासाठी सुमारे २८,००० ते ४५,००० अमेरिकन डॉलर खर्च येतो. भारतीय चलनानुसार हा खर्च सुमारे २५ ते ४० लाख रुपयांच्या घरात जातो. दरम्यान, मालाडमधील ज्या क्लिनिकच्या विशेष फ्रीझरमध्ये मृतदेह ठेवण्यात आला होता, ते क्लिनिक गेल्या महिनाभरापासून नूतनीकरणाच्या कामामुळे बंद होते.
विशेष म्हणजे, फ्रीझरमध्ये मृतदेह ठेवण्यात आल्याची माहिती क्लिनिकच्या मुख्य मालकाला किंवा स्थानिक पोलिसांना देण्यात आली नव्हती. परिसरातील नागरिकांच्या तक्रारीनंतर पोलिसांनी घटनास्थळी जाऊन पाहणी केली. त्यानंतर मृत व्यक्तीच्या कुटुंबीयांचे, क्लिनिक व्यवस्थापनाचे आणि जागेच्या मालकाचे अधिकृत जबाब नोंदवण्यात आले.
मानवी मृतदेह कोणत्याही परवानगीशिवाय इतक्या दीर्घकाळ फ्रीझरमध्ये ठेवणे कायद्यानुसार वैध आहे की बेकायदेशीर, याचा सध्या कुरार पोलीस कायदेतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने तपास करत आहेत. या प्रकरणातील कायदेशीर बाबींची पडताळणी सुरू असून, त्यानुसार पुढील कारवाई केली जाणार आहे.
‘क्रायोनिक्स’ म्हणजे नेमके काय
क्रायोनिक्स (Cryonics) म्हणजे मृत्यूनंतर मानवी शरीर अत्यंत कमी तापमानात जतन करण्याची एक प्रयोगात्मक प्रक्रिया आहे. भविष्यात वैद्यकीय विज्ञान इतके प्रगत होईल की, आज असाध्य असलेल्या कारणांमुळे मृत झालेल्या व्यक्तीला पुन्हा उपचार करून जिवंत करता येईल, या गृहितकावर ही संकल्पना आधारित आहे.
सामान्यतः मृत्यू झाल्यानंतर शरीराचे विघटन थांबवण्यासाठी शरीराला शक्य तितक्या लवकर नियंत्रित पद्धतीने थंड केले जाते. त्यानंतर शरीरातील पाण्यामुळे बर्फाचे स्फटिक तयार होऊन पेशींना नुकसान होऊ नये यासाठी क्रायोप्रोटेक्टंट नावाचे रसायन वापरले जाते. त्यानंतर शरीर किंवा मेंदू अतिशय कमी तापमानात, साधारण द्रव नायट्रोजनच्या सुमारे -196°C तापमानात, दीर्घकाळ साठवले जाऊ शकते. महत्त्वाचे म्हणजे, क्रायोनिक्सद्वारे आजपर्यंत कोणत्याही मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करण्यात यश आलेले नाही. त्यामुळे ही सध्याच्या वैद्यकीय उपचारांची सिद्ध पद्धत नसून भविष्यातील तंत्रज्ञानाबाबतच्या गृहितकावर आधारित प्रयोगात्मक प्रक्रिया आहे.
क्रायोनिक्स आणि क्रायोजेनिक्स (Cryogenics) यातही फरक आहे. क्रायोजेनिक्स हे अत्यंत कमी तापमानाच्या विज्ञानाचा व्यापक अभ्यास आहे, तर क्रायोनिक्सचा विशिष्ट संदर्भ मृत्यूनंतर मानवी शरीर किंवा मेंदू जतन करण्याशी संबंधित आहे.
