( पंढरपूर / वृत्तसंस्था )
महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत आणि लाखो वारकऱ्यांचे श्रद्धास्थान असलेल्या पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरातील मूर्ती संवर्धनाच्या कामाला अखेर मुहूर्त मिळाला आहे. श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या मूर्तीच्या चरणांची होत असलेली झीज भरून काढण्यासाठी रासायनिक लेपनाद्वारे संवर्धन प्रक्रिया करण्यात येणार आहे. या कामासाठी २२ ते २४ सप्टेंबर २०२६ दरम्यान मंदिर भाविकांच्या दर्शनासाठी बंद ठेवण्यात येणार आहे.
मिळालेल्या माहितीनुसार, श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मूर्तीच्या संवर्धनाचे काम २२ जून ते २४ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत करण्यात येणार आहे. या कालावधीत मंदिरातील नियमित दर्शन व्यवस्थेवर परिणाम होणार असून भाविकांना प्रत्यक्ष मूर्तीचे दर्शन घेता येणार नाही. मंदिर समितीच्या माहितीनुसार, संवर्धनाच्या कामासाठी २२ सप्टेंबरच्या रात्रीपासून मंदिर दर्शनासाठी बंद ठेवण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या मूर्तीच्या चरणांची झीज होत असल्याचे निदर्शनास आले आहे. वारकरी आणि भाविकांसाठी अत्यंत श्रद्धेचा विषय असलेल्या या प्राचीन मूर्तींचे मूळ स्वरूप आणि ऐतिहासिक महत्त्व जपण्यासाठी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली संवर्धन प्रक्रिया केली जाणार आहे. या प्रक्रियेत रासायनिक लेपनाद्वारे मूर्तीच्या झीज झालेल्या भागांचे संवर्धन केले जाणार आहे. मूर्तीला कोणतीही हानी होऊ नये आणि तिचे प्राचीन स्वरूप अबाधित राहावे, यासाठी आवश्यक तांत्रिक काळजी घेतली जाणार असल्याचे मंदिर प्रशासनाकडून सांगण्यात आले आहे.
लेपनाचा कालावधी भाविकांचा स्पर्श, अभिषेक तसेच वातावरणातील परिस्थितीवर अवलंबून असतो. पंढरपूरमध्ये यापूर्वी करण्यात आलेले संरक्षणात्मक लेपन साधारण ५ ते ६ वर्षे व्यवस्थित राहिल्याचे अनुभव आहेत. त्यानंतर मूर्तीची पुन्हा झीज झाल्यास नव्याने लेपन करावे लागते. पुरातत्त्व विभागाच्या माहितीनुसार, भारतात पुरातत्त्व विभागाकडून वापरल्या जाणाऱ्या मान्यताप्राप्त पद्धतीचाच वापर विठ्ठल मूर्तीच्या संवर्धनासाठी करण्यात येतो. पुरातत्त्व विभाग वापरत असलेली रसायने हर्बल म्हणजेच नैसर्गिक असून ती मान्यताप्राप्त असल्याने त्यांचा वापर केला जात असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
विठ्ठल-रुक्मिणी मूर्तीच्या संवर्धनाचा विषय यापूर्वीही चर्चेत आला होता. मूर्तीवर लेपन प्रक्रिया करण्याच्या निर्णयाला काही संघटनांकडून विरोध करण्यात आला होता. या प्रकरणी न्यायालयातही अर्ज करण्यात आल्याचे वृत्त आहे. मात्र, संबंधित अर्ज फेटाळल्यानंतर पुरातत्त्व विभागाच्या मार्गदर्शनाखाली संवर्धनाची प्रक्रिया पुढे नेण्यात आली.
पंढरीत वर्षाकाठी जवळपास अडीच ते तीन कोटी भाविक विठ्ठलाचे स्पर्श करून दर्शन घेत असल्याने मूर्तीची मोठ्या प्रमाणात झीज होत असते. मंदिर शासनाच्या ताब्यात आल्यापासून पहिले लेपन १९८८ मध्ये करण्यात आले होते. त्यानंतर थोड्या थोड्या कालावधीनंतर चार वेळा विठ्ठल आणि रुक्मिणी मूर्तीवर लेपन करावे लागले आहे.
विठ्ठलाच्या मूर्तीच्या चरणांवर लाखो भाविक वर्षानुवर्षे मस्तक टेकवतात आणि स्पर्श करतात. यासोबतच अभिषेक, तापमानातील बदल आणि आर्द्रता यामुळे दगडाची झीज होते. ही झीज वाढू नये, तडे भरून निघावेत आणि मूर्तीचे दीर्घकालीन संरक्षण व्हावे, यासाठी हे लेपन केले जाते.
पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराला महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेत अनन्यसाधारण स्थान आहे. आषाढी आणि कार्तिकी वारीसह वर्षभर देशभरातून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. त्यामुळे श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या मूर्तींची झीज रोखून त्यांचे मूळ स्वरूप दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यासाठी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करण्यात येणारी ही संवर्धन प्रक्रिया महत्त्वाची मानली जात आहे.
