हिंदू धर्मात पितृ पक्षाला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. या काळात पितरांचे स्मरण करून त्यांच्या निमित्ताने श्राद्ध, तर्पण आणि पूजन केले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, पितृ पक्षात विधिपूर्वक पितरांचे श्राद्ध करून त्यांना भोजन अर्पण केल्याने ते प्रसन्न होतात आणि कुटुंबावर त्यांचे आशीर्वाद राहतात, अशी श्रद्धा आहे. पितृदोष असल्याचे मानणाऱ्या व्यक्तींनीही या काळात पितरांचे पूजन करून झालेल्या चुकांबद्दल क्षमायाचना करावी, असे सांगितले जाते.
पितरांच्या स्मरणासाठी महत्त्वाचा मानला जाणारा पितृ पक्ष २०२६ मध्ये २७ सप्टेंबरपासून सुरू होत आहे. मात्र, त्याच्या आदल्या दिवशी म्हणजे आज (२६ सप्टेंबर) रोजी भाद्रपद पौर्णिमेचे श्राद्ध केले जाणार आहे. त्यामुळे २६ सप्टेंबरला पौर्णिमा श्राद्ध, तर २७ सप्टेंबरला आश्विन कृष्ण प्रतिपदेपासून पितृ पक्षातील नियमित श्राद्धकर्माला सुरुवात होईल. पंचांगानुसार १० ऑक्टोबर २०२६ रोजी सर्वपितृ अमावस्येला पितृ पक्षाची सांगता होणार आहे.
भाद्रपद पौर्णिमेचे श्राद्ध हे मुख्य पितृ पक्षाचा भाग नसून त्याच्या आदल्या दिवशी केले जाणारे पौर्णिमा श्राद्ध आहे. या दिवशी पौर्णिमा तिथीला निधन झालेल्या व्यक्तींसाठी श्राद्धकर्म करण्याची परंपरा आहे. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी आश्विन कृष्ण प्रतिपदेपासून महालय किंवा पितृ पक्षातील श्राद्धाच्या तिथी सुरू होतात.
पितृ पक्षातील पंधरा दिवसांमध्ये प्रत्येक तिथीला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे आपल्या पितरांच्या मृत्यूच्या तिथीनुसार श्राद्धकर्म करण्याची परंपरा आहे. योग्य तिथीला विधिपूर्वक श्राद्ध केल्याने पितरांचे आशीर्वाद मिळतात आणि कुटुंबातील अडचणी दूर होतात, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
पितृ पक्षातील प्रत्येक तिथीला स्वतंत्र महत्त्व आहे. त्यामुळे पूर्वजांचे निधन ज्या चंद्र तिथीला झाले असेल, त्या तिथीला त्यांचे श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे. २०२६ मध्ये २७ सप्टेंबरला प्रतिपदा श्राद्धापासून या क्रमाला सुरुवात होऊन १० ऑक्टोबरला सर्वपितृ अमावस्येला सांगता होईल. काही तिथींना एकाच दिवशी दोन श्राद्धे येतात, कारण चंद्र तिथी आणि इंग्रजी दिनांक यांची गणना एकसारखी नसते.
हिंदू पंचांगानुसार पितृ पक्षाची सुरुवात भाद्रपद पौर्णिमेपासून होते आणि अश्विन अमावस्येला त्याची सांगता होते. या काळात पितरांच्या आत्म्याला शांती मिळावी, यासाठी श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान यांसारखे धार्मिक विधी केले जातात.
२०२६ मध्ये पितृ पक्ष कधी सुरू होणार?
ज्योतिषीय गणनेनुसार, २०२६ मध्ये अश्विन कृष्ण पक्षाची प्रतिपदा तिथी २६ सप्टेंबर रोजी रात्री १० वाजून १८ मिनिटांनी सुरू होत आहे. पितृ पक्षाची सांगता १० ऑक्टोबर २०२६ रोजी सर्वपित्री अमावस्येला होणार आहे.
पितृ पक्षाचे धार्मिक महत्त्व
धार्मिक मान्यतेनुसार, पितृ पक्षात केलेले श्राद्ध आणि तर्पण यामुळे पितर प्रसन्न होऊन त्यांच्या संततीला सुखी आणि समृद्ध जीवनाचा आशीर्वाद देतात. या काळात केलेल्या धार्मिक विधींमुळे दीर्घायुष्य, धन, ज्ञान, संततीप्राप्तीचे सुख आणि जीवनातील समृद्धी लाभते, अशी श्रद्धा आहे. तसेच मानसिक शांतता आणि आध्यात्मिक समाधान मिळते, असेही मानले जाते.
२०२६ मधील श्राद्धाच्या प्रमुख तिथी
२६ सप्टेंबर २०२६ — पूर्णिमा श्राद्ध
२७ सप्टेंबर २०२६ — प्रतिपदा श्राद्ध
२८ सप्टेंबर २०२६ — द्वितीया श्राद्ध
२९ सप्टेंबर २०२६ — तृतीया श्राद्ध
३० सप्टेंबर २०२६ — चतुर्थी आणि पंचमी श्राद्ध
१ ऑक्टोबर २०२६ — षष्ठी श्राद्ध
२ ऑक्टोबर २०२६ — सप्तमी श्राद्ध
३ ऑक्टोबर २०२६ — अष्टमी श्राद्ध
४ ऑक्टोबर २०२६ — नवमी श्राद्ध
५ ऑक्टोबर २०२६ — दशमी श्राद्ध
६ ऑक्टोबर २०२६ — एकादशी श्राद्ध
७ ऑक्टोबर २०२६ — द्वादशी आणि माघ श्राद्ध
८ ऑक्टोबर २०२६ — त्रयोदशी श्राद्ध
९ ऑक्टोबर २०२६ — चतुर्दशी श्राद्ध
१० ऑक्टोबर २०२६ — सर्वपितृ अमावस्या
ऋषी तर्पणाची परंपरा आणि अगस्त्य ऋषींची आख्यायिका
भाद्रपद पौर्णिमेशी संबंधित धार्मिक परंपरांमध्ये ऋषी तर्पणाचाही उल्लेख केला जातो. या संदर्भात अगस्त्य ऋषी आणि इल्वल-वातापी या असुरांची कथा सांगितली जाते. ही कथा धार्मिक आख्यायिका म्हणून विविध ग्रंथपरंपरांमध्ये आढळते.
महाभारताच्या वनपर्वात वर्णन केलेल्या कथेनुसार, इल्वल आणि त्याचा भाऊ वातापी हे असुर ब्राह्मणांना फसवून त्यांची हत्या करीत असत. वातापी स्वतःचे रूप बदलून प्राण्याचे रूप धारण करीत असे. इल्वल त्याचे मांस शिजवून अतिथींना भोजन म्हणून देत असे. पाहुण्याने भोजन केल्यानंतर इल्वल वातापीला हाक मारत असे आणि वातापी त्या व्यक्तीच्या शरीरातून बाहेर पडत असे. त्यामुळे अनेक ब्राह्मणांचा मृत्यू झाल्याचे कथेत वर्णन आहे.
अशा परिस्थितीत अगस्त्य ऋषी इल्वलच्या घरी अतिथी म्हणून गेले. नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणे वातापीचे रूपांतर करून त्याचे भोजन तयार करण्यात आले. मात्र अगस्त्य ऋषींनी ते भोजन ग्रहण केल्यानंतर आपल्या योगशक्तीने वातापीचे पचन केले. भोजनानंतर इल्वलने वातापीला बाहेर येण्यासाठी हाक मारली; परंतु वातापी बाहेर येऊ शकला नाही. महाभारताच्या कथेनुसार, अगस्त्य ऋषींनी त्याचे पचन केले होते.
वातापीचा अंत झाल्यानंतर इल्वलने अगस्त्य ऋषींना सामोरे जाण्याचा प्रयत्न केला. विविध पुराणपरंपरांमध्ये पुढील घटनांचे वर्णन वेगवेगळ्या प्रकारे आढळते. स्कंद पुराणातील एका आख्यायिकेत अगस्त्य ऋषींनी इल्वल आणि वातापीचा अंत केल्याचा उल्लेख आहे.
पितृ पक्षात तर्पण कसे करावे?
पितृ पक्षाच्या काळात दररोज किंवा पितरांच्या पुण्यतिथीनुसार तर्पण करण्याची परंपरा आहे. दुपारच्या वेळी दक्षिणेकडे तोंड करून पितरांना जल अर्पण केले जाते. तर्पण करताना पाण्यात काळे तीळ मिसळून हातात कुश धारण केला जातो आणि श्रद्धापूर्वक पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांना जल अर्पण केले जाते. धार्मिक परंपरेनुसार तर्पण करताना स्वच्छता आणि विधीची शुचिता पाळली जाते. तर्पणाची अचूक पद्धत विविध संप्रदाय आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे शक्य असल्यास आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार किंवा जाणकार पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली विधी करणे योग्य मानले जाते.
तर्पणासाठी पाणी, काळे तीळ, अक्षता, कुश, फुले आणि नैवेद्य म्हणून उपलब्ध फळे आदी साहित्य वापरले जाते. पितृकर्मात दक्षिण दिशेला विशेष महत्त्व असल्याने तर्पणाच्या वेळी दक्षिणाभिमुख होण्याची परंपरा आहे. मात्र कोणता मंत्र, कोणत्या क्रमाने तर्पण आणि कोणत्या पूर्वजांसाठी कोणता विधी करायचा, याबाबत प्रादेशिक व कौटुंबिक परंपरांनुसार फरक असू शकतो.
तर्पणानंतर अन्न, वस्त्र आणि इतर आवश्यक वस्तूंचे दान करण्याचीही परंपरा आहे. तसेच ब्राह्मणांना भोजन देणे पुण्यकारक मानले जाते. या धार्मिक विधींमुळे पितरांचे आशीर्वाद कुटुंबावर राहतात आणि घरात सुख-समृद्धीचे वातावरण निर्माण होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. पितृ पक्ष हा केवळ धार्मिक विधींचा कालावधी नसून आपल्या पूर्वजांचे स्मरण, त्यांच्या योगदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि कुटुंबाच्या परंपरा पुढे नेण्याची संधी म्हणूनही पाहिला जातो.
