आजचे युग वेगाने डिजिटल होत आहे आणि त्याचा मोठा प्रभाव मुलांच्या दैनंदिन जीवनावर दिसून येत आहे. मोबाईल, टॅबलेट आणि टीव्ही हे अनेक मुलांच्या दिनचर्येचा भाग झाले आहेत. मूल रडत असेल किंवा हट्ट करत असेल, तर त्याला शांत करण्यासाठी अनेकदा पालक त्याच्या हातात मोबाईल किंवा टीव्हीचा रिमोट देतात. मात्र, मुलांना डिजिटल स्क्रीनचा किती, कधी आणि कोणत्या पद्धतीने वापर करू दिला जातो, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
संशोधनानुसार, डिजिटल माध्यमांचा अतिवापर किंवा अयोग्य वापर लहान मुलांच्या भाषिक, बौद्धिक, सामाजिक आणि भावनिक विकासाशी संबंधित काही नकारात्मक परिणामांशी जोडला गेला आहे. विशेषतः मुलाला शांत करण्यासाठी वारंवार मोबाईल किंवा इतर डिजिटल साधनांचा वापर केल्यास त्याच्या भावनिक नियमनाच्या सवयींवर परिणाम होऊ शकतो.
अशा परिस्थितीत मुलांच्या दैनंदिन जीवनात मोबाईल आणि टीव्हीबरोबरच खेळ, वाचन, संगीत, पालकांशी संवाद आणि काही काळ शांतपणे बसण्याच्या सवयींनाही महत्त्व देणे गरजेचे आहे. भारतीय परंपरेत मंत्रोच्चार आणि प्रार्थनेला विशेष स्थान आहे. मंत्रांचे नियमित आणि सहज उच्चारण ही मुलांसाठी शांत वातावरण निर्माण करणारी एक साधी क्रिया ठरू शकते. मात्र, एखादा विशिष्ट मंत्र म्हटल्याने मुलांची बुद्धिमत्ता निश्चितपणे वाढते किंवा एखादा आजार बरा होतो, असा ठोस वैज्ञानिक निष्कर्ष उपलब्ध नाही. मंत्राधारित ध्यानावर झालेल्या काही संशोधनांमध्ये सकारात्मक परिणाम दिसून आले असले तरी मुलांमध्ये त्याच्या परिणामांबाबत अधिक उच्च दर्जाच्या संशोधनाची आवश्यकता आहे.
मंत्र म्हणजे काय?
‘मंत्र’ हा संस्कृत परंपरेतील पवित्र शब्द, ध्वनी किंवा वाक्यांशासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. हिंदू धर्मात विविध देवता, धार्मिक विधी आणि आध्यात्मिक साधनांशी संबंधित अनेक मंत्र प्रचलित आहेत. मुलांना मंत्र शिकवण्यामागे केवळ धार्मिक पाठांतर हा उद्देश असण्याची गरज नाही. मंत्र म्हणताना ऐकणे, शब्दांचे योग्य उच्चारण करणे, ते पुन्हा पुन्हा म्हणणे आणि काही काळ शांत बसणे यामुळे मुलांच्या दैनंदिन दिनचर्येत एकाग्रतेचा आणि शांततेचा वेळ निर्माण होऊ शकतो. मुलांवर मंत्र पाठ करण्याचा दबाव न आणता, त्यांच्या वय आणि आवडीनुसार ते आनंददायी पद्धतीने शिकवणे अधिक योग्य ठरते.
मुलांसाठी ५ सोपे आणि लोकप्रिय मंत्र
१. गायत्री मंत्र
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं
भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्॥
गायत्री मंत्र हा हिंदू परंपरेतील प्रमुख वैदिक मंत्रांपैकी एक मानला जातो. मुलांना त्याचा उच्चार हळूहळू आणि योग्य पद्धतीने शिकवता येतो. काही वेळ शांतपणे मंत्र म्हणण्याची सवय मुलांच्या दिनचर्येचा भाग बनू शकते.
२. सरस्वती वंदना
सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि।
विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा॥
ज्ञान आणि विद्येशी संबंधित देवी सरस्वतीची आराधना भारतीय परंपरेत विशेष महत्त्वाची मानली जाते. मुलांनी अभ्यासाला सुरुवात करण्यापूर्वी ही छोटी वंदना म्हणण्याची सवय लावता येऊ शकते. त्यामुळे अभ्यासाची सुरुवात शांत आणि सकारात्मक वातावरणात करण्याची सवय लागण्यास मदत होऊ शकते.
३. शांती मंत्र
ॐ सह नाववतु।
सह नौ भुनक्तु।
सह वीर्यं करवावहै।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
हा मंत्र उपनिषदांच्या परंपरेशी संबंधित असून त्यामध्ये एकत्रितपणे शिकणे, सहकार्य आणि परस्पर सद्भावनेची भावना व्यक्त होते. पालक मुलांसोबत हा मंत्र म्हणू शकतात. सर्वांनी मिळून शांतपणे मंत्रोच्चार केल्याने घरातील वातावरण काही काळ प्रसन्न आणि शांत ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
४. गणेश मंत्र
ॐ गं गणपतये नमः॥
भगवान गणेशाच्या उपासनेशी संबंधित हा छोटा आणि सहज लक्षात राहणारा मंत्र आहे. लहान मुलांना सुरुवातीला मोठे मंत्र शिकवण्याऐवजी छोट्या मंत्रापासून सुरुवात करणे सोपे जाऊ शकते. सकाळी किंवा अभ्यासाला सुरुवात करण्यापूर्वी काही वेळ हा मंत्र म्हणता येऊ शकतो.
५. महामृत्युंजय मंत्र
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे
सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान्
मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥
महामृत्युंजय मंत्र हा भगवान शिवाला समर्पित प्रसिद्ध वैदिक मंत्रांपैकी एक आहे. भारतीय धार्मिक परंपरेत या मंत्राचा संबंध आरोग्य आणि आध्यात्मिक साधनेशी जोडला जातो. मात्र, या मंत्राला कोणत्याही आजारावरील वैद्यकीय उपचाराचा पर्याय मानता कामा नये. मुलांच्या आरोग्याशी संबंधित समस्या असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
मुलांना मंत्र कधी आणि कसे शिकवावेत?
- मुलांना मंत्र शिकवण्यासाठी ठराविक वयाची आवश्यकता नाही. मुलाचे वय, समज आणि आवड लक्षात घेऊन त्याची सुरुवात करता येते. अगदी लहान मुलांसाठी सुरुवातीला एखादी छोटी प्रार्थना किंवा सोपे शब्द म्हणण्यापासून सुरुवात करता येते.
- सुरुवातीला दररोज ३ ते ५ मिनिटे मंत्रोच्चारासाठी देणे पुरेसे ठरू शकते. मुलाला बराच वेळ एका जागी बसण्यास भाग पाडण्यापेक्षा त्याच्या आवडीनुसार आणि आनंदाने हा सराव करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
- सकाळी उठल्यानंतर, अभ्यासाला सुरुवात करण्यापूर्वी किंवा रात्री झोपण्यापूर्वी शांत वातावरणात मंत्र म्हणता येतात. मंत्र म्हणताना आवाज हळू आणि सहज ठेवावा. पालकांनी स्वतः मुलासोबत मंत्र म्हटल्यास त्याला योग्य उच्चार शिकण्यास मदत होऊ शकते.
- मुलांना केवळ मंत्र पाठ करून घेण्याऐवजी त्याचा साधा अर्थही समजावून सांगणे उपयुक्त ठरू शकते. उदाहरणार्थ, शांती मंत्राच्या माध्यमातून एकमेकांना सहकार्य करणे, प्रेमाने वागणे आणि एकत्र शिकणे यांचे महत्त्व मुलांना समजावता येते.
प्रत्येक वेळी मोबाईलऐवजी मंत्र नव्हे, तर संतुलित दिनचर्या महत्त्वाची
मूल रडले किंवा हट्ट करू लागले की लगेच मोबाईल किंवा टीव्ही पाहण्याची सवय हळूहळू कमी करणे महत्त्वाचे आहे. त्याऐवजी मुलाला गोष्ट सांगणे, चित्र काढणे, खेळणी देणे, संगीत ऐकवणे, मैदानी खेळ खेळणे किंवा पालकांशी संवाद साधणे असे पर्याय देता येतात.
मंत्र म्हटल्याने मुलांची एकाग्रता वाढते का?
मंत्रोच्चार आणि ध्यान यावर झालेल्या काही संशोधनांमध्ये तणाव, चिंता आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित काही सकारात्मक परिणाम आढळले आहेत. मात्र, या संशोधनांमध्ये काही मर्यादा असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे मंत्र म्हटल्याने मुलांची एकाग्रता निश्चितपणे वाढते, असा ठोस वैज्ञानिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
मुलांमध्ये ध्यान आणि सजगतेशी संबंधित उपक्रमांवर झालेल्या काही अभ्यासांमध्ये संभाव्य फायदे दिसून आले आहेत. मात्र, एकाग्रता, वर्तन आणि शैक्षणिक कामगिरीवर त्याचा व्यापक परिणाम होतो का, याबाबत अद्याप अधिक संशोधनाची गरज आहे. त्यामुळे मंत्रोच्चाराकडे मुलांची बुद्धिमत्ता वाढवणारा निश्चित उपाय म्हणून न पाहता, शांत वातावरण, नियमित दिनचर्या आणि काही काळ एकाग्रतेने एखादी कृती करण्याचा एक पर्याय म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी मंत्रोच्चाराबरोबरच पुरेशी झोप, पौष्टिक आहार, शारीरिक हालचाल आणि मैदानी खेळ, पालकांशी संवाद, वाचनाची सवय आणि वयानुसार स्क्रीनचा संतुलित वापर यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. मंत्र मुलांवर लादण्याऐवजी पालकांनी त्यांच्यासोबत काही मिनिटे शांतपणे घालवणे आणि ही कृती आनंददायी बनवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
