रात्री दिसणारी ही ५ लक्षणे किडनीच्या आजाराची असू शकतात; दुर्लक्ष न करता वेळीच तपासणी करा

किडनीचे आरोग्य बिघडत असताना सुरुवातीला कोणतीही ठळक लक्षणे दिसतीलच असे नाही. उलट, अनेक रुग्णांमध्ये किडनीचा आजार बराच पुढे गेल्यानंतर लक्षणे जाणवू लागतात. त्यामुळे रात्री लघवीचे प्रमाण किंवा वारंवारिता बदलणे, झोपेचा त्रास, लघवीत रक्त दिसणे किंवा लघवी करताना वेदना होणे यांसारख्या बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये. मात्र, अशी लक्षणे दिसली म्हणजे किडनी निकामी होत आहे असे थेट म्हणता येत नाही; त्यामागे मूत्रमार्गाचा संसर्ग, मधुमेह, प्रोस्टेटची समस्या, किडनी स्टोन किंवा इतर कारणेही असू शकतात.

१) रात्री वारंवार लघवीला उठणे

रात्री नेहमीपेक्षा जास्त वेळा लघवीला उठावे लागत असेल, तर हा किडनीच्या आजाराशी संबंधित संकेत असू शकतो. किडनीच्या कार्यामध्ये बिघाड झाल्यास शरीरातील द्रव आणि लघवीच्या निर्मितीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र, रात्री वारंवार लघवी होण्यामागे मधुमेह, मूत्रमार्गाचा संसर्ग किंवा पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट वाढणे यांसारखी इतर कारणेही असू शकतात. त्यामुळे हे लक्षण वारंवार जाणवत असल्यास वैद्यकीय तपासणी करणे योग्य ठरते.

२) रात्री जास्त तहान लागणे

रात्री असामान्यपणे जास्त तहान लागणे हेही दुर्लक्षित करण्यासारखे लक्षण नाही. किडनी शरीरातील द्रव आणि क्षारांचे संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. मात्र, जास्त तहान लागणे हे केवळ किडनीच्या आजारामुळेच होते असे नाही; मधुमेहासह इतर परिस्थितींमध्येही असे होऊ शकते. त्यामुळे या लक्षणासोबत वारंवार लघवी होणे किंवा इतर बदल जाणवत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

३) लघवी करताना वेदना किंवा जळजळ

लघवी करताना जळजळ, वेदना किंवा त्रास जाणवत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. किडनीच्या संसर्गामध्ये वारंवार आणि वेदनादायक लघवी होऊ शकते. अशा वेळी ताप, थंडी वाजणे, पाठ किंवा कंबरेच्या बाजूला दुखणे, मळमळ किंवा उलट्या यांसारखी लक्षणेही दिसू शकतात. किडनीच्या संसर्गावर वेळेत उपचार न झाल्यास तो गंभीर ठरू शकतो.

४) लघवीत रक्त दिसणे

लघवी लाल, गुलाबी किंवा गडद रंगाची दिसणे आणि त्यामध्ये रक्त असल्याचा संशय येणे हे तपासणी करण्याचे महत्त्वाचे कारण आहे. किडनीच्या फिल्टरला इजा झाल्यास रक्तातील लाल पेशी लघवीत येऊ शकतात. मात्र, किडनी स्टोन, मूत्रमार्गाचा संसर्ग आणि इतर समस्यांमुळेही लघवीत रक्त येऊ शकते. त्यामुळे लघवीत रक्त दिसल्यास स्वतःहून कारण ठरवण्याऐवजी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.

५) रात्री वारंवार झोपमोड होणे

किडनीचा आजार वाढल्यास झोपेच्या समस्याही उद्भवू शकतात. शरीरातील अपायकारक पदार्थ आणि अतिरिक्त द्रव योग्य प्रकारे बाहेर न गेल्यास थकवा, झोपेचा त्रास, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, खाज किंवा स्नायूंमध्ये आकडी यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, केवळ झोपमोड होणे म्हणजे किडनीचा आजार आहे असे मानता येत नाही.

किडनीची कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्यानंतर शरीरात अतिरिक्त द्रव आणि अपायकारक पदार्थ साचू लागतात. त्यामुळे पाय, घोटे, चेहरा किंवा डोळ्यांभोवती सूज येणे, भूक कमी होणे, मळमळ किंवा उलटी, थकवा, झोपेचा त्रास, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, वजन कमी होणे, स्नायूंना आकडी येणे, खाज येणे, लघवीच्या प्रमाणात किंवा वारंवारितेत बदल होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही गंभीर अवस्थांमध्ये श्वास घेण्यास त्रास किंवा छातीत दुखणेही होऊ शकते.

किडनीची कार्यक्षमता अत्यंत कमी झाल्यास शरीरातील विषारी पदार्थ आणि इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन बिघडू शकते. त्यातून गंभीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. काही परिस्थितींमध्ये गोंधळाची अवस्था, तीव्र झोप येणे किंवा फिट्ससारखी गंभीर लक्षणेही दिसू शकतात; मात्र अशी लक्षणे केवळ CKDच्या एका विशिष्ट टप्प्याशी जोडता येत नाहीत आणि तातडीच्या वैद्यकीय तपासणीची गरज असते.

किडनीचा आजार अनेकदा ‘शांतपणे’ वाढतो

किडनीच्या दीर्घकालीन आजाराच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात बहुतेक लोकांना कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे केवळ लक्षणांवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार किंवा कुटुंबात किडनी फेल्युअरचा इतिहास असल्यास नियमित तपासणी अधिक महत्त्वाची ठरते. CKD चे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे सुरुवातीच्या काळात तो अनेकदा ‘सायलेंट’ असतो. व्यक्तीला कोणताही त्रास नसतानाही किडनीच्या कार्यक्षमतेत हळूहळू घट होऊ शकते. त्यामुळे मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींनी केवळ लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता डॉक्टरांच्या सल्ल्याने नियमित रक्त आणि लघवीच्या तपासण्या करून घेणे महत्त्वाचे आहे.

किडनीचे कार्य तपासण्यासाठी डॉक्टर रक्तातील eGFR आणि लघवीतील uACR (urine albumin-to-creatinine ratio) यांसारख्या तपासण्या सुचवू शकतात. किडनीचा आजार लवकर समोर आल्यास त्याची प्रगती कमी करण्यासाठी योग्य उपचार आणि जीवनशैलीतील बदल करता येतात. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब हे प्रौढांमधील दीर्घकालीन किडनीच्या आजाराची दोन प्रमुख कारणे आहेत. त्यामुळे रक्तातील साखर आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे, डॉक्टरांनी सांगितलेल्या औषधांचे नियमित सेवन करणे आणि आवश्यक तपासण्या वेळेवर करून घेणे महत्त्वाचे आहे.

क्रॉनिक किडनी डिसीज (CKD) हा हळूहळू वाढणारा आजार आहे. विशेषतः सुरुवातीच्या टप्प्यात अनेक रुग्णांना कोणतीही ठळक लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे केवळ लक्षणांच्या आधारे किडनीचा आजार ओळखणे कठीण असते. रक्त आणि लघवीच्या तपासण्यांमधून किडनीची कार्यक्षमता तपासणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयरोग किंवा कुटुंबात किडनी फेल्युअरचा इतिहास असलेल्या व्यक्तींनी नियमित तपासणी करणे विशेष महत्त्वाचे आहे.

CKD चे पाच प्रमुख टप्पे

क्रॉनिक किडनी डिसीजचे वर्गीकरण प्रामुख्याने eGFR या निकषावर केले जाते. त्यानुसार साधारणपणे पाच टप्पे मानले जातात. पहिल्या टप्प्यात eGFR ९० किंवा त्यापेक्षा जास्त असू शकतो, मात्र किडनीला इजा झाल्याचे अन्य पुरावे असणे आवश्यक असते. दुसऱ्या टप्प्यात eGFR ६० ते ८९, तिसऱ्या टप्प्यात ३० ते ५९, चौथ्या टप्प्यात १५ ते २९ आणि पाचव्या टप्प्यात eGFR १५ पेक्षा कमी असतो. तिसऱ्या टप्प्याचे पुढे 3a आणि 3b असे वर्गीकरण केले जाते.

पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्यात अनेक रुग्णांना विशेष लक्षणे नसू शकतात. आजार वाढत गेल्यानंतर लक्षणे अधिक स्पष्ट होण्याची शक्यता असते; मात्र प्रत्येक रुग्णामध्ये लक्षणांची तीव्रता आणि सुरुवातीची वेळ सारखीच असेल असे नाही. त्यामुळे ‘लक्षणे नाहीत म्हणजे किडनी पूर्णपणे निरोगी आहे’ असे मानणे योग्य नाही.

किडनी खराब झाल्यावर शरीरावर सूज का येते?

किडनी शरीरातील अतिरिक्त पाणी आणि मीठ बाहेर टाकण्याचे महत्त्वाचे काम करते. किडनीची कार्यक्षमता कमी झाल्यास अतिरिक्त द्रव शरीरात साचू शकतो आणि त्यामुळे एडिमा म्हणजेच सूज येऊ शकते. ही सूज विशेषतः पाय, घोटे आणि पायांच्या खालच्या भागात दिसू शकते; काही रुग्णांमध्ये हात किंवा चेहऱ्यावरही सूज येऊ शकते. जास्त प्रमाणात प्रथिने लघवीतून बाहेर जाणाऱ्या काही किडनी विकारांमध्येही सूज अधिक दिसू शकते.

किडनीचे आरोग्य तपासण्यासाठी कोणत्या चाचण्या महत्त्वाच्या?

किडनीच्या कार्याचे मूल्यांकन करताना सिरम क्रिएटिनिन आणि eGFR हे महत्त्वाचे रक्त तपासणीचे निकष आहेत. क्रिएटिनिनच्या आधारे eGFRची गणना करून किडनीची रक्त फिल्टर करण्याची क्षमता किती आहे, याचा अंदाज घेतला जातो.

त्याचबरोबर युरिन अल्ब्युमिन-क्रिएटिनिन रेशिओ (UACR) ही लघवीची महत्त्वाची तपासणी आहे. किडनीच्या फिल्टरला इजा झाल्यास अल्ब्युमिन लघवीतून बाहेर पडू शकते. UACR ३० mg/g पेक्षा जास्त असणे किडनीच्या आजाराचे संभाव्य निदर्शक ठरू शकते आणि डॉक्टर गरजेनुसार पुन्हा तपासणी करून त्याचे मूल्यांकन करतात.

किडनी अल्ट्रासाऊंड ही काही रुग्णांमध्ये उपयुक्त अतिरिक्त तपासणी आहे. किडनीचा आकार, संरचनात्मक बदल, मुतखडा किंवा मूत्रमार्गातील अडथळा यांसारख्या समस्या शोधण्यासाठी डॉक्टर ती सुचवू शकतात. मात्र प्रत्येक CKD रुग्णासाठी अल्ट्रासाऊंड ही एकमेव किंवा अनिवार्य प्राथमिक तपासणी नसते; रुग्णाच्या परिस्थितीनुसार डॉक्टर तपासण्यांची निवड करतात.

मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा किडनीवर परिणाम

मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब हे प्रौढांमधील CKDची प्रमुख कारणे आहेत. दीर्घकाळ रक्तातील साखर जास्त राहिल्यास किडनीतील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांना नुकसान होऊ शकते. त्याचप्रमाणे उच्च रक्तदाबामुळे किडनीतील रक्तवाहिन्यांवर ताण येऊन किडनीची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे मधुमेह आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे किडनीचे संरक्षण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

मिठाचे सेवन कमी ठेवणे का महत्त्वाचे?

CKD किंवा उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींमध्ये आहारातील सोडियमचे प्रमाण कमी ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. KDIGOच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार CKD असलेल्या प्रौढांनी दिवसाला सोडियमचे प्रमाण २ ग्रॅमपेक्षा कमी ठेवण्याचा प्रयत्न करावा, जे साधारणपणे ५ ग्रॅमपेक्षा कमी मीठाच्या समतुल्य आहे. त्यामुळे जेवणावरून अतिरिक्त मीठ घेणे तसेच पापड, लोणचे, खारट नमकीन आणि जास्त सोडियम असलेले सॉस यांसारख्या पदार्थांचे सेवन मर्यादित ठेवणे उपयुक्त ठरते.

किडनीचा आजार असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने दूध पूर्णपणे बंद करणे आवश्यक नाही. मात्र CKDच्या टप्प्यानुसार प्रथिने, पोटॅशियम, फॉस्फरस आणि द्रवपदार्थांचे प्रमाण बदलू शकते. त्यामुळे विशेषतः आजार प्रगत अवस्थेत असल्यास किंवा डायलिसिस सुरू नसल्यास, आहारातील दूध आणि इतर प्रथिनयुक्त पदार्थांचे प्रमाण डॉक्टर किंवा किडनीच्या आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने निश्चित करणे योग्य ठरते.

eGFR १५ पेक्षा कमी झाला म्हणजे लगेच डायलिसिस सुरू होते का?

eGFR १५ mL/min/1.73 m² पेक्षा कमी झाल्यास CKDचा Stage 5 टप्पा मानला जातो. या अवस्थेत किडनीचे कार्य गंभीरपणे कमी झालेले असते आणि किडनी रिप्लेसमेंट थेरपीसाठी नियोजन करण्याची गरज निर्माण होऊ शकते. मात्र केवळ eGFRचा एक आकडा पाहून डायलिसिस सुरू करण्याचा निर्णय घेतला जात नाही. रुग्णाची लक्षणे, शरीरातील अतिरिक्त द्रव, इलेक्ट्रोलाइट्समधील बिघाड, आम्ल-क्षार संतुलन आणि एकूण वैद्यकीय स्थिती यांचा विचार करून नेफ्रोलॉजिस्ट डायलिसिसची गरज आणि योग्य वेळ ठरवतात.

टीप: लघवीत रक्त येणे, तीव्र वेदना, ताप-थंडी वाजणे, श्वास घेण्यास त्रास, लघवी बंद होणे किंवा अचानक प्रकृती बिघडणे यांसारखी लक्षणे असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. एक किंवा अधिक लक्षणे दिसली म्हणून किडनी निकामी होत आहे असे निश्चित होत नाही; योग्य निदानासाठी डॉक्टरांचा सल्ला आणि रक्त-लघवीच्या तपासण्या आवश्यक आहेत.