(नवी दिल्ली / वृत्तसंस्था)
विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरात अल निनोची स्थिती वेगाने मजबूत होत असून, आगामी काही महिन्यांत ती ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत तीव्र पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागरीय आणि वातावरणीय प्रशासनाच्या (NOAA) १० सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या ताज्या विश्लेषणानुसार, उत्तर गोलार्धातील २०२६च्या शरद ऋतू आणि हिवाळ्यात अतिशय तीव्र अल निनो होण्याची शक्यता ९० टक्क्यांपेक्षा अधिक आहे. ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत १९५०नंतरच्या नोंदींमधील ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत तीव्र घटना घडण्याची शक्यता ७५ टक्के असल्याचेही NOAAने म्हटले आहे.
अल निनोच्या या तीव्रतेमुळे त्याची तुलना प्रसारमाध्यमांमध्ये ‘गॉडझिला अल निनो’शी केली जात आहे. मात्र, ‘गॉडझिला अल निनो’ हे अधिकृत हवामानशास्त्रीय वर्गीकरण नसून अत्यंत शक्तिशाली अल निनोसाचे वर्णन आहे. १६ सप्टेंबरच्या एका अहवालानुसार, पॅसिफिकमधील प्रमुख Niño 3.4 निरीक्षण क्षेत्रातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा सुमारे ३ अंश सेल्सिअसने अधिक होते आणि उपलब्ध दैनंदिन आकडेवारीच्या तुलनेत ते विक्रमी पातळीच्या अतिशय जवळ पोहोचले होते.
NOAAच्या ताज्या माहितीनुसार, ऑगस्टमध्ये Niño 3.4 निर्देशांक +१.८ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचला. Niño 3 निर्देशांक +२.५ अंश सेल्सिअस, तर Niño 1+2 निर्देशांक +३.४ अंश सेल्सिअस नोंदवला गेला. पूर्वेकडील विषुववृत्तीय पॅसिफिकमध्ये समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानातील तफावत +३ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त होती. समुद्राच्या पृष्ठभागाखालीही मोठ्या प्रमाणात अतिरिक्त उष्णता साठलेली असून काही भागांमध्ये खोल पाण्यातील तापमानातील तफावत +१० अंश सेल्सिअसपेक्षाही अधिक आहे.
या परिस्थितीचा अंदाज केवळ समुद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमानावर आधारित नाही. विषुववृत्तीय पॅसिफिकच्या समुद्राखालील तापमान, वाऱ्यांमधील बदल, हवेचा दाब आणि ढग-पर्जन्याच्या पद्धती यांचाही त्यात विचार केला जातो. सध्याच्या स्थितीत पश्चिम आणि मध्य विषुववृत्तीय पॅसिफिकमध्ये वाऱ्यांच्या स्वरूपात बदल, तसेच मध्य ते पूर्व पॅसिफिकमध्ये वाढलेली संवहन आणि पर्जन्यक्रिया दिसून येत आहे. इंडोनेशियाच्या परिसरात मात्र संवहन तुलनेने कमी राहिले आहे.
Earth Sciences New Zealandच्या १७ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या अद्ययावत माहितीनुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत अल निनो कायम राहण्याची शक्यता १०० टक्के आहे. तसेच २०२७च्या सुरुवातीपर्यंतही ही स्थिती कायम राहण्याची शक्यता १०० टक्के असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे. संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, सध्याचा अल निनो आतापर्यंतच्या नोंदीतील सर्वात शक्तिशाली घटनांपैकी एक ठरू शकतो. १४ सप्टेंबरपर्यंत मध्य विषुववृत्तीय पॅसिफिकमधील ३० दिवसांचा Niño 3.4 निर्देशांक २.७४ अंश सेल्सिअस होता.
या स्थितीमागे समुद्राच्या पृष्ठभागाखाली साठलेली अतिरिक्त उष्णताही महत्त्वाची ठरत आहे. Earth Sciences New Zealandच्या माहितीनुसार, पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिकमध्ये पृष्ठभागापासून सुमारे १५० मीटर खोलीपर्यंत पाणी अत्यंत उष्ण आहे. अनेक भागांमध्ये तापमानातील तफावत ६ ते ८ अंश सेल्सिअसपर्यंत असून काही ठिकाणी ती ९ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचली आहे. ही परिस्थिती अल निनो आणखी मजबूत होण्याची शक्यता दर्शवते.
अल निनो ही केवळ पॅसिफिक महासागरापुरती मर्यादित राहणारी घटना नाही. विषुववृत्तीय पॅसिफिकमधील समुद्राच्या तापमानात मोठा बदल झाल्यानंतर वातावरणीय दाब, व्यापारी वारे, ढगांची निर्मिती आणि पर्जन्याचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे जगातील विविध भागांमध्ये उष्णता, अतिवृष्टी किंवा दुष्काळाच्या शक्यतांमध्ये बदल होऊ शकतो. NOAAने मात्र एखाद्या अल निनोची तीव्रता आणि त्याचा प्रत्यक्ष हवामानावरील परिणाम यांच्यात थेट आणि हमखास संबंध नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. तीव्र अल निनोमुळे काही परिणामांची शक्यता वाढू शकते; मात्र त्यातून विशिष्ट प्रदेशात नेमका कोणता परिणाम होईल, हे निश्चित होत नाही.
पॅसिफिकमधील या बदलांचा भारतासाठीही महत्त्वाचा संबंध आहे, कारण ENSO अर्थात El Niño-Southern Oscillation ही भारतीय मान्सूनवर प्रभाव टाकणाऱ्या हवामान घटकांपैकी एक आहे. भारतीय हवामान विभागाने एप्रिल २०२६मध्येही पॅसिफिक आणि हिंदी महासागराच्या समुद्रपृष्ठाच्या तापमानातील स्थितीचा भारतीय मान्सूनवर प्रभाव असल्याचे नमूद करून त्यावर बारकाईने लक्ष ठेवले होते. मे महिन्यातील IMDच्या अंदाजानुसार, त्या वेळी ENSOची स्थिती तटस्थ अवस्थेतून अल निनोकडे संक्रमण करत होती आणि दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या काळात अल निनो विकसित होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती.
मात्र, भारतातील सर्व ठिकाणी पाऊस कमी होणे किंवा दुष्काळ निर्माण होणे हा अल निनोचा निश्चित परिणाम मानता येत नाही. भारतीय मान्सूनवर हिंदी महासागरातील परिस्थिती, इंडियन ओशन डायपोल (IOD), स्थानिक हवामान प्रणाली आणि इतर अनेक घटकांचा परिणाम होतो. त्यामुळे सध्याच्या मजबूत अल निनोच्या पार्श्वभूमीवर भारतातील पर्जन्यमानाबाबत निष्कर्ष काढताना इतर हवामान घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. NOAAनेही मजबूत अल निनोचा अर्थ विशिष्ट प्रदेशात हमखास समान हवामान परिणाम होईल, असे नसल्याचे स्पष्ट केले आहे.
दरम्यान, NOAAच्या सप्टेंबरमधील अधिकृत अंदाजानुसार ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत अल निनो कायम राहण्याची शक्यता १०० टक्के आहे. नोव्हेंबर २०२६ ते जानेवारी २०२७ आणि डिसेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या कालावधीसाठीही अल निनोची शक्यता १०० टक्के दर्शवण्यात आली आहे. त्यानंतर फेब्रुवारी ते एप्रिल २०२७मध्ये अल निनोची शक्यता ९७ टक्के असल्याचे अधिकृत आकडेवारीत नमूद आहे.
त्यामुळे सध्या वैज्ञानिकांचे लक्ष पॅसिफिक महासागरातील समुद्रपृष्ठावरील आणि समुद्राखालील तापमान, वातावरणीय बदल आणि आगामी काही महिन्यांतील अल निनोची तीव्रता याकडे लागले आहे. NOAAच्या सप्टेंबरच्या अंदाजानुसार हा अल निनो ऐतिहासिकदृष्ट्या मजबूत पातळी गाठण्याच्या मार्गावर आहे; मात्र त्याचे नेमके जागतिक परिणाम कोणत्या प्रदेशात किती तीव्रतेने दिसतील, यासाठी पुढील हवामान निरीक्षणे आणि हंगामी अंदाज महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
