(काठमांडू / वृत्तसंस्था)
नेपाळमध्ये 26 ऑगस्ट रोजी आलेल्या भीषण पुरामुळे मोठ्या प्रमाणात जीवित आणि वित्तहानी झाली आहे. भोटेकोशी आणि त्रिशुली नदी परिसरातील या आपत्तीत 30 ऑगस्टपर्यंत नेपाळमध्ये 788 जणांचा मृत्यू झाला असून 2,502 जण अद्याप बेपत्ता आहेत. चीनच्या तिबेट भागातही 16 जणांचा मृत्यू झाला असून 546 जण बेपत्ता आहेत. दरम्यान, पुरामुळे बाधित झालेल्या जलविद्युत प्रकल्पांमधील शेकडो कामगार अद्याप संपर्काबाहेर असून, त्यांच्या बचावासाठी नेपाळी लष्कर, नेपाळ विद्युत प्राधिकरण आणि बोगदा तज्ज्ञांकडून युद्धपातळीवर प्रयत्न सुरू आहेत.
भोटेकोशी नदीला आलेल्या अचानक पुरामुळे रसुवा आणि नुवाकोट जिल्ह्यांमधील अनेक जलविद्युत प्रकल्पांना मोठा फटका बसला. Independent Power Producers’ Association of Nepal (IPPAN)च्या माहितीनुसार, नऊ जलविद्युत प्रकल्पांमधील 898 कामगार आणि कर्मचारी सुरुवातीला संपर्काबाहेर होते. त्यापैकी 361 जणांची आतापर्यंत सुटका करण्यात आली आहे, तर 537 जण अद्याप बेपत्ता किंवा संपर्काबाहेर आहेत. यातील अनेक कामगार विविध प्रकल्पांच्या बोगद्यांमध्ये अडकले असल्याची शक्यता आहे.
Upper Trishuli-1 जलविद्युत प्रकल्पाची परिस्थिती विशेष चिंताजनक आहे. या प्रकल्पातील सुरुवातीला संपर्काबाहेर असलेल्या 576 कामगारांपैकी 254 जणांची सुटका झाली आहे. सुमारे 300 कामगार अद्याप बोगद्यात अडकले असण्याची शक्यता असून, त्यांचा शोध घेण्यासाठी बचावकार्य सुरू आहे. दुसरीकडे, Upper Trishuli-3A प्रकल्पातील 42 जण संपर्काबाहेर असल्याचे IPPANच्या आकडेवारीत नमूद करण्यात आले आहे.
त्रिशुली-३ अ जलविद्युत प्रकल्पाच्या बोगद्यात माती आणि चिखलाचा खच असून, तेथे बचावकार्य वेगात सुरू आहे. यंत्राच्या मदतीने बोगद्यातील गाळ, माती काढला जात आहे. त्यातच या टनेलच्या वरच्या भागात ड्रीलिंगने ६ इंच होल पाडून पाईपद्वारे हवा आणि अन्न पाकिटेही पुरवली जात आहेत.
त्रिशुली-3A बोगद्याचा मार्ग सापडला
Upper Trishuli-3A जलविद्युत प्रकल्पाच्या बोगद्यात अडकलेल्या कर्मचाऱ्यांच्या बचावासाठी सुरू असलेल्या मोहिमेत महत्त्वाचे यश मिळाले आहे. बचाव पथकाने बोगद्याचा वरचा भाग शोधून काढला असून, त्यानंतर बोगद्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग तयार करण्याचे काम वेगाने सुरू आहे. बोगदा तज्ज्ञ आणि खासदार श्रीराम नेउपाने यांच्या माहितीनुसार, उभ्या दिशेने करण्यात आलेल्या छिद्रापासून सुमारे 40 मीटर अंतरावर बोगद्याचे प्रवेशद्वार सापडले. हे प्रवेशद्वार उभ्या छिद्रापेक्षा सुमारे आठ मीटर खाली असल्याचेही सांगण्यात आले आहे.
बचाव पथकाने यापूर्वी बोगद्याच्या वरच्या भागाचा शोध घेण्यासाठी ड्रिलिंग आणि उत्खनन केले. काही ठिकाणी बोगद्यात हवा पोहोचवण्यासाठी छिद्रे करण्यात आली आहेत. त्यातून ऑक्सिजन आत सोडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. तसेच बोगद्याच्या आत परिस्थितीचा अंदाज घेण्यासाठी प्रकाश आणि ध्वनी यंत्रणाही वापरण्यात आली. मात्र, अद्याप बोगद्यात अडकलेल्या व्यक्तींशी थेट संपर्क प्रस्थापित झालेला नाही.
आता बोगद्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी उपलब्ध मार्ग अधिक मोठा करण्याचे काम सुरू आहे. आवश्यक असल्यास मॅनहोलसदृश प्रवेशमार्ग तयार करून बचाव पथकातील सदस्यांना आत पाठवण्याची तयारी केली जात आहे. बोगद्याची स्थिती आणि आत अडकलेल्या कर्मचाऱ्यांची परिस्थिती स्पष्ट झाल्यानंतर पुढील बचाव मोहीम आखली जाणार आहे.
चीनकडूनही मदत
या मोठ्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे बचावकार्य अत्यंत आव्हानात्मक झाले आहे. मुसळधार पाऊस, चिखल, ढिगारा, खराब रस्ते आणि डोंगराळ भूप्रदेशामुळे अनेक ठिकाणी बचाव पथकांना अडथळ्यांचा सामना करावा लागत आहे. नेपाळी लष्कर, नेपाळ विद्युत प्राधिकरण आणि बोगदा तज्ज्ञ बचाव मोहिमेत सहभागी आहेत. चीनच्या तज्ज्ञांची टीमही नेपाळी पथकांना मदत करत आहे. बचावासाठी एक्स्कॅव्हेटर्स, ड्रिलिंग मशिन्स आणि अन्य अवजड उपकरणांचा वापर केला जात आहे. काही उपकरणे हेलिकॉप्टरच्या माध्यमातून घटनास्थळी पोहोचवण्यात आली आहेत.
पुराचा बँकिंग व्यवस्थेलाही मोठा फटका
भोटेकोशी नदीच्या पुराचा रसुवा आणि नुवाकोट जिल्ह्यांतील बँकिंग व्यवस्थेलाही मोठा फटका बसला आहे. 11 व्यावसायिक बँकांच्या 17 हून अधिक शाखांचे पूर्णपणे नुकसान झाल्याचे प्राथमिक अहवाल आहेत. या शाखांमध्ये सुमारे 4.35 अब्ज नेपाळी रुपयांच्या ठेवी आणि 2.42 अब्ज नेपाळी रुपयांची कर्जे होती. या शाखांशी 73,275 ठेवींची खाती आणि 2,125 कर्जखाती जोडलेली होती. मात्र, ही संपूर्ण 4.35 अब्ज रुपयांची रक्कम पुरात वाहून गेली, असे म्हणणे अचूक नाही. हा आकडा संबंधित शाखांमधील एकूण ठेवींचा आहे.
हजारो नागरिकांची सुटका
नेपाळच्या आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणेनुसार, 30 ऑगस्टपर्यंत 8,730 नागरिकांची सुटका करण्यात आली होती. मात्र, 2,502 जण अद्याप बेपत्ता असल्याने मृतांचा आणि बेपत्ता नागरिकांचा अंतिम आकडा अद्याप निश्चित झालेला नाही. बचाव आणि शोधमोहीम सुरू असल्याने आकडेवारीत पुढील काळात बदल होण्याची शक्यता आहे.
26 ऑगस्ट रोजी हिमनदी आणि खडकांचा मोठा ढिगारा कोसळून त्यातून निर्माण झालेल्या प्रचंड पाण्याच्या लोंढ्याने भोटेकोशी आणि त्रिशुली नदी परिसरात मोठी हानी केली. या आपत्तीमुळे घरे, पूल, रस्ते आणि जलविद्युत प्रकल्पांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले आहे. दरम्यान, बोगद्यांमध्ये अडकलेल्या कामगारांच्या सुटकेसाठी सुरू असलेली मोहीम आता निर्णायक टप्प्यात पोहोचली असून, बचाव पथकांचे लक्ष बोगद्यांपर्यंत सुरक्षितपणे पोहोचण्यावर केंद्रित आहे.
