(वॉशिंग्टन / वृत्तसंस्था)
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने (AI) आता केवळ मजकूर, चित्रे किंवा सॉफ्टवेअरच नव्हे, तर संपूर्ण व्हायरसचे जनुकीय आराखडे तयार करण्याची क्षमता दाखवून दिली आहे. स्टॅनफोर्ड विद्यापीठ आणि Arc Instituteच्या वैज्ञानिकांनी AIच्या मदतीने प्रयोगशाळेत नवीन बॅक्टेरियोफेज तयार केले असून त्यापैकी 16 व्हायरस कार्यक्षम ठरले आहेत. हे व्हायरस E. coli या जिवाणूला संक्रमित करून नष्ट करू शकतात.
या संशोधनामुळे औषधांना दाद न देणाऱ्या जिवाणूंविरोधात उपचार विकसित करण्याची नवी शक्यता निर्माण झाली आहे. मात्र, AIच्या मदतीने पूर्ण जनुकीय आराखडे तयार करून कार्यक्षम जैविक घटक निर्माण करता येत असल्याने जैवसुरक्षा आणि तंत्रज्ञानाच्या संभाव्य गैरवापराबाबतही गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.
AIने तयार केले 16 कार्यक्षम बॅक्टेरियोफेज
संशोधकांनी Evo 1 आणि Evo 2 या जीनोम-भाषा मॉडेलचा वापर करून नवीन बॅक्टेरियोफेज जीनोम तयार केले. बॅक्टेरियोफेज म्हणजे असे व्हायरस जे माणसांना नव्हे, तर विशिष्ट जिवाणूंना संक्रमित करतात. या AI मॉडेलला लाखो बॅक्टेरियोफेजच्या जनुकीय माहितीवर प्रशिक्षित करण्यात आले. त्यानंतर AIने पूर्ण व्हायरल जीनोमचे नवे आराखडे तयार केले. प्रयोगशाळेत सुमारे 300 डिझाइनची चाचणी घेण्यात आली आणि त्यापैकी 16 जीनोम कार्यक्षम व्हायरसमध्ये रूपांतरित झाले.
माणसांना संक्रमित करणारा व्हायरस तयार झाला का?
नाही. या प्रयोगातून तयार झालेले व्हायरस माणसांना संक्रमित करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले नाहीत. ते E. coli सारख्या जिवाणूंना लक्ष्य करणारे बॅक्टेरियोफेज आहेत. संशोधनासाठी वापरलेल्या AI प्रशिक्षण डेटामधून माणूस, प्राणी आणि वनस्पती यांना संक्रमित करणाऱ्या व्हायरसची जनुकीय माहिती वगळण्यात आली होती. त्यामुळे “AIने माणसांना संक्रमित करणारा व्हायरस तयार केला” असा निष्कर्ष सध्या काढता येणार नाही. मात्र, AI आता पूर्ण व्हायरल जीनोम तयार करू शकते, ही बाब भविष्यातील जैवसुरक्षेसाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
औषधांना दाद न देणाऱ्या जिवाणूंविरोधात मोठी आशा
या प्रयोगाचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा वैद्यकीय क्षेत्राशी संबंधित आहे. जगभरात अँटिबायोटिक-रेझिस्टंट बॅक्टेरिया ही गंभीर समस्या बनत आहे. काही जिवाणूंवर उपलब्ध अँटिबायोटिक्स प्रभावी ठरत नाहीत. अशा परिस्थितीत बॅक्टेरियोफेजचा उपयोग पर्यायी उपचार म्हणून करण्यावर संशोधन सुरू आहे. AIच्या मदतीने विशिष्ट जिवाणूंना लक्ष्य करणारे नवीन फेज तयार करता आले, तर भविष्यात अधिक प्रभावी फेज थेरपी विकसित करण्याची शक्यता आहे. या प्रयोगातील काही AI-निर्मित फेजने नैसर्गिक फेजपेक्षा चांगली कामगिरी दाखवली आणि E. coliच्या प्रतिकारक्षमतेवर मात करण्याची क्षमता दर्शवली.
मग जैवसुरक्षेची चिंता का?
AIने कार्यक्षम जैविक प्रणालींचे डिझाइन करण्याची क्षमता दाखवून दिल्याने तंत्रज्ञानाच्या गैरवापराबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. सध्या या प्रयोगात मानवी रोगकारक व्हायरस तयार करण्यात आलेले नाहीत. तरीही भविष्यात AI आणि जैवतंत्रज्ञानाचा वापर अधिक व्यापक झाल्यास सुरक्षा नियम, जनुकीय संश्लेषणाची तपासणी आणि प्रयोगशाळेतील कडक नियंत्रण यांची आवश्यकता वाढू शकते. म्हणजेच, AIच्या या प्रयोगाकडे एकाच वेळी वैद्यकीय क्षेत्रासाठी आशादायक झेप आणि जैवसुरक्षेसाठी इशारा म्हणून पाहिले जात आहे.
AI आणि जैवतंत्रज्ञानाचा नवा टप्पा
या संशोधनाने AI केवळ विद्यमान जैविक माहितीचे विश्लेषण करण्यापलीकडे जाऊन पूर्ण जनुकीय आराखडे तयार करू शकते, हे दाखवून दिले आहे. वैज्ञानिकांसाठी ही मोठी प्रगती असली तरी त्याचवेळी अशा तंत्रज्ञानाचा वापर सुरक्षित आणि नियंत्रित पद्धतीने करण्यासाठी प्रभावी नियमांची गरजही अधोरेखित झाली आहे.
