ज्येष्ठ साहित्यिक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचे निधन; ‘डोह’, ‘सोन्याचा पिंपळ’मधून मराठी ललित साहित्याला दिली नवी उंची

(कराड / वृत्तसंस्था)

‘डोह’, ‘सोन्याचा पिंपळ’ यांसारख्या गाजलेल्या ललित साहित्यकृतींतून मराठी वाङ्मयविश्वात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ साहित्यिक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचे गुरुवारी, ६ ऑगस्ट रोजी दुपारी २ वाजता कराड येथे वृद्धापकाळाने निधन झाले. ते ८९ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने मराठी साहित्यविश्वातील संवेदनशील, चित्रदर्शी आणि निसर्गाशी घट्ट नाते सांगणारा एक महत्त्वाचा साहित्यिक आवाज हरपला आहे.

‘डोह’, ‘सोन्याचा पिंपळ’मधून अनवट साहित्यवाटांचा शोध

श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांनी मोजके, मात्र अत्यंत कसदार आणि वैशिष्ट्यपूर्ण लेखन केले. ‘डोह’, ‘पाण्याचे पंख’, ‘सोन्याचा पिंपळ’ आणि ‘कोरडी भिक्षा’ या त्यांच्या साहित्यकृतींनी मराठी ललित साहित्य समृद्ध केले. त्यांच्या लेखनात निसर्ग, माणूस, बालविश्व आणि मानवी मनातील सूक्ष्म भावभावनांचे अत्यंत बारकाईने चित्रण आढळते. शब्दांमधून निसर्गाचे रंग, माणसांच्या जगण्यातील बारकावे आणि भावविश्व उभे करण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती.

‘डोह’ विद्यापीठीय अभ्यासक्रमात

‘डोह’ हा श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचा अत्यंत गाजलेला ललित लेखसंग्रह. या साहित्यकृतीचा समावेश विद्यापीठीय अभ्यासक्रमातही करण्यात आला. ‘पाण्याचे पंख’ या पुस्तकात लहान मुलांचे भावविश्व, त्यांचे हसणे, खेळणे आणि दैनंदिन जगणे अत्यंत संवेदनशीलपणे टिपण्यात आले आहे. या संग्रहातील ‘शाळेचा दिवस’ या लेखाचा ‘School Day’ या नावाने इंग्रजीत अनुवादही करण्यात आला होता. त्यांच्या साहित्याची वैशिष्ट्यपूर्ण शैली आणि आशय यामुळे त्यांच्या लेखनाने मराठी वाचकांसह साहित्य अभ्यासकांचेही लक्ष वेधून घेतले.

औदुंबरच्या निसर्गातून घडला संवेदनशील साहित्यिक

श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचा जन्म २० नोव्हेंबर १९३६ रोजी सांगली जिल्ह्यातील औदुंबर या निसर्गरम्य गावात झाला. औदुंबर आणि अंकलखोप येथे त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले. त्यानंतर सांगलीतील ‘अनाथ विद्यार्थी आश्रम’ या संस्थेत राहून त्यांनी पुढील शिक्षण पूर्ण केले. त्यांचे आजोबा आणि वडील दोघेही चित्रकार होते. घरातील कलाविषयक वातावरण तसेच औदुंबरच्या निसर्गाचा त्यांच्या बालमनावर खोल परिणाम झाला. याच वातावरणातून त्यांची सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती, निसर्गाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी आणि संवेदनशील साहित्यिक पिंड घडत गेला.

मानाचे पुरस्कार आणि साहित्यविश्वातील योगदान

श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल घेत त्यांना अनेक मानाचे पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले. त्यामध्ये महाराष्ट्र शासनाचा ‘विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार’, महाराष्ट्र फाउंडेशन साहित्य पुरस्कार, रणजित देसाई पुरस्कार, यशवंतराव चव्हाण (कराड) पुरस्कार आणि राज्य वाङ्मय पुरस्कार यांचा समावेश आहे. साहित्य अकादमीच्या निवडक मराठी ललित लेखांच्या संग्रहात तसेच सल्लागार समितीतही त्यांचे योगदान राहिले. आपल्या लेखनातून निसर्ग आणि माणसाच्या अंतरंगाचा ठाव घेणाऱ्या श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांनी मराठी ललित साहित्याला समृद्ध करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

मराठी साहित्यविश्वात पोकळी

अत्यंत मोजके पण दर्जेदार लेखन करून ‘डोह’ आणि ‘सोन्याचा पिंपळ’ यांसारख्या साहित्यकृतींना मराठी वाङ्मयात अढळ स्थान मिळवून देणारे श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांच्या निधनाने मराठी साहित्यविश्वात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. त्यांच्या संवेदनशील लेखनातून उभे राहिलेले निसर्ग, माणूस आणि बालविश्व यांचे चित्रण पुढील पिढ्यांसाठीही साहित्यिक ठेवा ठरणार आहे.