(नवी दिल्ली / वृत्तसंस्था)
मानवजातीचे भविष्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी सरकारांनी आतापासूनच ठोस पावले उचलण्याची गरज असल्याचा इशारा ‘द लॅन्सेट’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या नव्या जागतिक आरोग्यविषयक मूल्यांकनातून देण्यात आला आहे .सन २०२५ पासून मानवी आरोग्य आणि अस्तित्वावर गंभीर परिणाम होत असून सन २१०० पर्यंत १७ प्रमुख आणि मोठ्या संकटांची शक्यता या अहवालात नोंद करण्यात आली आहे. अणुयुद्ध आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) घातक गैरवापर ही दोन संकटे अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत मानवजातीच्या अस्तित्वालाच धोका निर्माण करू शकतात, असे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. मात्र, मानवजात नष्ट होणारच, अशी भविष्यवाणी या अहवालात करण्यात आलेली नाही; या संकटांची शक्यता कमी असली तरी त्यांचे संभाव्य परिणाम अत्यंत विनाशकारी ठरू शकतात.
‘द लॅन्सेट कमिशन ऑन २१व्या शतकातील जागतिक आरोग्यविषयक धोके’ या मूल्यांकनासाठी आरोग्य, अर्थव्यवस्था, सुरक्षा, प्रशासन आणि तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांतील ३५ तज्ज्ञांनी योगदान दिले. त्यांनी २०४ देश आणि प्रदेशांतील ऐतिहासिक माहिती व जोखीमविषयक विश्लेषणाचा आधार घेत शेकडो संभाव्य धोक्यांचा अभ्यास केला. त्यातून पुढील ७५ वर्षांत मानवी आरोग्यावर सर्वाधिक गंभीर परिणाम करू शकणाऱ्या १७ संकटांची निवड करण्यात आली.
या संकटांमध्ये अणुयुद्ध, AI चा घातक वापर, हवामान बदल, वायुप्रदूषण, प्रतिजैविकांना दाद न देणारे जंतू, बालकांमधील कुपोषण, पारंपरिक युद्धे, आंतरराष्ट्रीय आरोग्य मदतीतील घट, मद्याचे अतिसेवन, उच्च रक्तदाब, उत्पन्नातील असमानता, शिक्षणाचा अभाव, नैसर्गिकरीत्या उद्भवणाऱ्या साथीचे रोग, लठ्ठपणा, मानसिक आरोग्याच्या समस्या, धूम्रपान आणि अस्वास्थ्यकारक वृद्धत्व यांचा समावेश आहे. हे धोके एकमेकांशी संबंधित असल्याने त्यांचा स्वतंत्रपणे नव्हे, तर एकत्रित विचार करून सामना करणे आवश्यक असल्याचे आयोगाने स्पष्ट केले आहे.
अणुयुद्धाचे परिणाम युद्धात सहभागी देशांपुरते मर्यादित राहणार नाहीत, असा इशारा अहवालात देण्यात आला आहे. अणुस्फोट आणि शहरांमध्ये लागणाऱ्या आगींमुळे मोठ्या प्रमाणात धूर व सूक्ष्म कण वातावरणाच्या वरच्या थरांपर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे सूर्यप्रकाश कमी प्रमाणात पृथ्वीवर पोहोचून तापमानात घट होण्याची शक्यता आहे. याचा शेती उत्पादनावर परिणाम होऊन जागतिक अन्नटंचाई आणि व्यापक दुष्काळ निर्माण होऊ शकतो. अणुयुद्धाचा धोका त्यामुळे केवळ लष्करी संघर्षापुरता मर्यादित न राहता जागतिक अन्नसुरक्षा आणि मानवी अस्तित्वासाठीही गंभीर ठरू शकतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर विज्ञान, वैद्यकीय संशोधन आणि शिक्षणात फायदेशीर ठरत असला, तरी तिचा घातक हेतूने वापर झाल्यास गंभीर संकट उद्भवू शकते. विशेषतः AI च्या मदतीने जैविक शस्त्रे विकसित करण्याची शक्यता ही चिंतेची बाब असल्याचे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे. अशा तंत्रज्ञानाचा गैरवापर मोठ्या लोकसंख्येच्या आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकतो. त्यामुळे AI च्या विकासासोबत सुरक्षिततेचे नियम, प्रभावी देखरेख आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांना महत्त्व देण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे.
हवामान बदल आणि वायुप्रदूषण यांचाही मानवी आरोग्यावर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता अहवालात व्यक्त करण्यात आली आहे. जागतिक तापमानवाढ ४.४ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाण्याऐवजी १.८ अंश सेल्सिअसच्या आसपास मर्यादित ठेवण्यात यश आल्यास सुमारे १.८९ अब्ज निरोगी आयुष्य-वर्षांचे नुकसान टाळता येऊ शकते, असा अंदाज आयोगाने व्यक्त केला आहे. त्याचप्रमाणे, आंतरराष्ट्रीय आरोग्य मदतीत मोठी कपात झाल्यास २१०० पर्यंत निरोगी आयुष्य-वर्षांचे मोठे नुकसान होण्याची शक्यता आहे. अशा परिणामांचा सर्वाधिक भार उप-सहारा आफ्रिकेतील देशांवर पडू शकतो.
हा अहवाल मानवजातीचा अंत निश्चित असल्याचे सांगत नाही, तर संभाव्य संकटे टाळण्यासाठी वेळीच कृती करण्याचे आवाहन करतो. आरोग्य यंत्रणा अधिक सक्षम करणे, वैज्ञानिक संशोधन आणि उपयुक्त तंत्रज्ञानातील गुंतवणूक वाढवणे, तसेच नव्याने उद्भवणाऱ्या धोक्यांची वेळेत ओळख करण्यासाठी प्रभावी यंत्रणा उभारणे, अशा उपायांवर आयोगाने भर दिला आहे. अणुयुद्ध टाळण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय संवाद, AI च्या सुरक्षित वापरासाठी नियम, हवामान बदलावर नियंत्रण आणि आरोग्यसेवांसाठी पुरेसा निधी यांना प्राधान्य देण्याची गरज आहे.
आयोगाचे सह-अध्यक्ष आणि वॉशिंग्टन विद्यापीठातील इन्स्टिट्यूट फॉर हेल्थ मेट्रिक्स अँड इव्हॅल्युएशनचे संचालक प्रा. क्रिस्टोफर मरे यांनी नमूद केले की, आजचे नेते घेत असलेले निर्णय पुढील पिढ्यांचे आरोग्य आणि कल्याण निश्चित करतील. त्यामुळे या धोक्यांकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी समन्वित आणि वेळेवर उपाययोजना केल्यास भविष्यातील मोठे नुकसान टाळण्याची संधी मानवजातीसमोर आहे.
