(नवी दिल्ली / वृत्तसंस्था)
अल निनोच्या वाढत्या प्रभावामुळे देशातील कृषी उत्पादन आणि अन्नधान्याच्या पुरवठ्यावर दबाव येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. गेल्या २० दिवसांत साखरेच्या किमतीत १०.१६ टक्के, दुधाच्या दरात ६.१२ टक्के, पिठाच्या किमतीत ६.६७ टक्के आणि डाळींच्या दरात ४.६८ टक्क्यांपर्यंत वाढ झाली आहे. संभाव्य हवामान बदल आणि जीवनावश्यक वस्तूंच्या वाढत्या किमतींमुळे खाद्य उद्योगात चिंता वाढली आहे. २०२७ मध्ये कृषी उत्पादनावर विपरीत परिणाम झाल्यास अन्नधान्याचा पुरवठा आणि महागाईची परिस्थिती आणखी आव्हानात्मक होऊ शकते, असा तज्ज्ञांचा अंदाज आहे.
हवामानविषयक अंदाजानुसार, अल निनोचा प्रभाव डिसेंबर २०२६ मध्ये तीव्र होण्याची शक्यता आहे. त्याचे परिणाम २०२७ च्या सुरुवातीच्या महिन्यांपर्यंत जाणवू शकतात. मात्र, त्याचा भारतीय शेतीवर नेमका किती परिणाम होईल, हे पावसाचे प्रमाण आणि पुढील हवामान परिस्थितीवर अवलंबून असेल. भारतीय हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत अल निनोची तीव्रता वाढून तो अतिशय तीव्र स्वरूप धारण करू शकतो. ‘सुपर अल निनो’ ही संज्ञा मात्र जागतिक हवामान संघटना किंवा भारतीय हवामान विभागाची अधिकृत वर्गवारी नाही.
इंडियन पल्सेस अँड ग्रेन्स असोसिएशनचे अध्यक्ष बिमल कोठारी यांनी २०२७ मधील कृषी उत्पादनाबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकमधील दुष्काळसदृश परिस्थिती रब्बी हंगामातील हरभऱ्याच्या उत्पादनासाठी आव्हान ठरू शकते, असे त्यांनी म्हटले आहे. या दोन्ही राज्यांमध्ये हरभऱ्याचे उत्पादन महत्त्वाचे असल्याने पाण्याची कमतरता आणि कमी पाऊस यांचा परिणाम पुढील हंगामावर होण्याची शक्यता आहे.
श्री रेणुका शुगर्सचे संचालक अतुल चतुर्वेदी यांनीही तेलबियांच्या उत्पादनाबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, सोयाबीन आणि भुईमुगाच्या उत्पादनावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. कर्नाटक आणि महाराष्ट्राच्या काही भागांमध्ये पाण्याच्या कमतरतेमुळे उसाचे पीकही प्रभावित होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यामुळे खरीप हंगामातील देशांतर्गत खाद्यतेल आणि साखरेच्या उत्पादनावर दबाव येऊ शकतो. दुभत्या जनावरांच्या खाद्याचा खर्च वाढत असल्याने पशुपालन क्षेत्रालाही आव्हानांचा सामना करावा लागू शकतो.
साखरेच्या दरांबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात येत आहे. इंडियन फेडरेशन ऑफ ग्रेन एनर्जीचे दिलीप पाटील यांच्या मते, आर्थिक वर्ष २०२७-२८ च्या अखेरपर्यंत साखरेचे उत्पादन आणि उपलब्धता या दोन्ही बाबी आव्हानात्मक राहू शकतात. सध्या साखरेचा कारखाना स्तरावरील दर प्रतिकिलो ४२ रुपये असून, किरकोळ बाजारात तो ५५ रुपयांपर्यंत पोहोचला आहे. जून ते ऑक्टोबर २०२७ या कालावधीत कारखाना स्तरावरील दरात ३० टक्क्यांपर्यंत वाढ होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. काही अंदाजांनुसार, या कालावधीत कारखाना स्तरावरील साखरेचा दर प्रतिकिलो ५० रुपयांच्या पुढे जाऊ शकतो.
कृषी उत्पादनासमोरील आव्हानांमध्ये कमी पाऊस, वाढते तापमान आणि जमिनीतील ओलाव्याची घट या बाबींचा समावेश आहे. ऑगस्टपर्यंत खरीप पेरणीचे क्षेत्र १.७ टक्क्यांनी कमी होते. आयसीआरएच्या अंदाजानुसार, पेरणीच्या क्षेत्रात सुमारे २ टक्क्यांची घट होऊ शकते. या परिस्थितीचा परिणाम पिकांच्या उत्पादनावर होण्याची शक्यता आहे. तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, तांदळाचे उत्पादन एक कोटी टनांनी घटून १४.४ कोटी टनांवर येऊ शकते. हे उत्पादन मागील वर्षाच्या तुलनेत ६.५ टक्क्यांनी कमी असेल.
रब्बी हंगामातील पेरणी ऑक्टोबरपासून सुरू होत असताना सिंचनासाठी पाण्याची उपलब्धता हा महत्त्वाचा मुद्दा ठरणार आहे. आयसीआरएने उत्तर आणि दक्षिण भारतातील जलसाठ्यांमधील घट रब्बी हंगामासाठी जोखमीची असल्याचे नमूद केले आहे. गहू आणि हरभरा यांसारख्या पिकांवर पाण्याच्या कमतरतेमुळे दबाव वाढू शकतो. देशातील १७८ प्रमुख जलाशयांमध्ये १३१.१७ अब्ज घनमीटर पाणीसाठा असून, तो मागील वर्षाच्या तुलनेत २१ टक्क्यांनी कमी आहे.
जलाशयांमधील पाणीसाठा कमी झाल्याचा परिणाम वीज क्षेत्रावरही होऊ शकतो. जलविद्युत प्रकल्पांमधून होणाऱ्या वीजनिर्मितीचा वाटा घटण्याची शक्यता आहे. त्याचवेळी तापमान वाढल्यास विजेची मागणी वाढू शकते. परिणामी, वीजपुरवठा आणि मागणी यांच्यातील समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होऊ शकते. अल निनो ही प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्यरीत्या वाढण्याशी संबंधित हवामानविषयक घटना आहे. या काळात समुद्रावरील वाऱ्यांची तीव्रता कमी झाल्याने दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्याजवळील पाणी अधिक गरम होते. या बदलांमुळे जागतिक वाऱ्यांच्या प्रवाहात आणि ढगांच्या निर्मितीच्या पद्धतीत बदल होतात. त्याचा परिणाम जगभरातील पर्जन्यमान आणि तापमानावर होऊ शकतो. भारतात अल निनोचा प्रभाव अनेकदा मान्सूनच्या पावसावर पडतो; मात्र प्रत्येक वेळी त्याचे परिणाम सारखेच असतील असे नाही.
एकूणच, २०२७ मधील कृषी उत्पादन, साखर आणि तेलबियांचा पुरवठा, जलसाठ्यांची स्थिती आणि अन्नधान्याच्या किमती यांवर हवामानातील बदलांचा संभाव्य परिणाम लक्षात घेऊन खाद्य उद्योगाने चिंता व्यक्त केली आहे. तथापि, प्रत्यक्ष उत्पादनातील घट आणि त्यातून होणारी दरवाढ यांचे प्रमाण आगामी पावसाची स्थिती, पिकांची वाढ आणि बाजारातील पुरवठा यांवर अवलंबून राहणार आहे.
