आपण शांतपणे बसलेलो असतो आणि अचानक नाकात गुदगुल्या झाल्यासारखे होते. पुढच्याच क्षणी जोरात शिंक येते. कधी धुळीच्या ठिकाणी गेल्यावर सलग शिंका येतात, तर कधी कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना एक-दोन शिंका येऊन जातात. नेमके असे का होते? शिंक येणे म्हणजे शरीर आपल्याला काही इशारा देत असते का?
खरं तर शिंक ही शरीराची एक नैसर्गिक संरक्षणात्मक प्रक्रिया आहे. नाकातून शरीरात जाणारी हवा केवळ ऑक्सिजनच आणत नाही, तर त्यासोबत धूळ, परागकण, धूर, सूक्ष्म कण आणि विविध प्रकारचे त्रासदायक पदार्थही आत येऊ शकतात. नाकाच्या आतील भागात असलेल्या संवेदनशील पेशींना अशा पदार्थांची जाणीव झाली की मेंदूला संदेश पाठवला जातो. त्यानंतर मेंदूतील एक प्रतिक्षिप्त क्रिया सक्रिय होते आणि शिंक येते.
शिंकताना शरीर एकाच वेळी अनेक स्नायूंचा वापर करते. प्रथम खोल श्वास घेतला जातो. त्यानंतर छाती, घसा आणि चेहऱ्याशी संबंधित स्नायू सक्रिय होतात आणि फुफ्फुसांमधील हवा अचानक जोराने बाहेर ढकलली जाते. या प्रक्रियेमुळे नाकातील त्रासदायक कण बाहेर फेकण्यास मदत होते. म्हणजेच शिंक ही शरीराची स्वतःची “सफाई व्यवस्था” म्हणता येईल.
म्हणूनच धूळ, धूर, तीव्र सुगंध, परागकण किंवा मिरचीसारख्या पदार्थांच्या संपर्कात आल्यानंतर शिंका येणे सामान्य आहे. काही लोकांना परागकण, धूळ किंवा प्राण्यांच्या केसांमुळे अॅलर्जी असल्यास शिंका वारंवार येऊ शकतात. सर्दी किंवा इतर श्वसनमार्गाच्या संसर्गातही नाकाच्या आतील भागात चिडचिड वाढल्याने शिंका येऊ शकतात.
मात्र शिंक नेहमी आजाराचे लक्षण असतेच असे नाही. काही व्यक्तींना अचानक तेजस्वी सूर्यप्रकाश पाहिल्यावरही शिंक येते. याला “फोटिक शिंक रिफ्लेक्स” असे म्हणतात. हा अनुभव प्रत्येकाला येत नाही आणि त्यामागील नेमकी जैविक प्रक्रिया पूर्णपणे स्पष्ट झालेली नाही. त्यामुळे साधी शिंकदेखील शरीर आणि मेंदूच्या परस्परसंवादाचे एक रंजक उदाहरण आहे.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे शिंकताना डोळे बंद होतात. “डोळे उघडे ठेवून शिंकले तर डोळे बाहेर येतात” ही लोकप्रिय समजूत मात्र चुकीची आहे. शिंकताना डोळे बंद होणे ही शरीराची प्रतिक्षिप्त प्रतिक्रिया आहे. शिंकण्याच्या वेळी चेहऱ्याचे अनेक स्नायू एकाच वेळी सक्रिय होत असल्यामुळे पापण्या आपोआप मिटतात.
काही वेळा शिंक दाबून ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र शिंक ही शरीराची नैसर्गिक प्रतिक्रिया असल्याने ती जबरदस्तीने रोखणे योग्य नाही. सार्वजनिक ठिकाणी शिंकताना हाताऐवजी कोपराच्या घडीत किंवा टिश्यूमध्ये नाक-तोंड झाकणे अधिक स्वच्छतेचे ठरते.
साधारणपणे एखादी-दोन शिंका येणे ही शरीराची सामान्य प्रतिक्रिया असू शकते. मात्र सतत शिंका येणे, नाक वाहणे, नाक किंवा डोळ्यांना सतत खाज येणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा ही समस्या वारंवार जाणवत राहणे अशा वेळी अॅलर्जी किंवा इतर कारणांचा विचार करणे आवश्यक ठरू शकते.
म्हणून पुढच्या वेळी अचानक शिंक आली तर तिला केवळ त्रासदायक गोष्ट समजू नका. तुमचे शरीर बाहेरून आलेल्या एखाद्या त्रासदायक कणाला ओळखून त्याला बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करत असते. साधी वाटणारी शिंक ही प्रत्यक्षात नाक, मेंदू, फुफ्फुसे आणि अनेक स्नायू एकत्रितपणे काम करणारी शरीराची अद्भुत संरक्षण यंत्रणा आहे.. नाकात धूळ, परागकण, धूर किंवा इतर त्रासदायक कण गेल्यावर नाकातील संवेदनशील पेशी त्यांची जाणीव करून देतात आणि शरीर त्या पदार्थांना बाहेर काढण्यासाठी शिंकण्याची प्रतिक्रिया निर्माण करते. सर्दी, अॅलर्जी, नाकातील चिडचिड किंवा काही वेळा अचानक तेजस्वी प्रकाशाकडे पाहिल्यानेही शिंक येऊ शकते.
घरातून एखाद्या महत्त्वाच्या कामासाठी बाहेर पडायचे आणि अगदी त्याच वेळी अचानक शिंक आली, तर अनेकांच्या मनात क्षणभर प्रश्न निर्माण होतो—हे शुभ संकेत आहेत की अशुभ? काही घरांमध्ये अशा वेळी थोडा वेळ थांबण्याची पद्धत आहे, तर काही जण शिंक ही केवळ शरीराची नैसर्गिक प्रतिक्रिया मानून पुढे निघून जातात. मग या समजुतीमागचे नेमके गूढ काय आहे?
भारतीय समाजात शिंकण्याशी संबंधित अनेक लोकमान्यता प्रचलित आहेत. विशेषतः घराबाहेर पडताना शिंक येणे याचा संबंध कामाच्या यशापयशाशी जोडला जातो. मात्र वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये आणि कुटुंबांमध्ये याबाबतच्या समजुती वेगवेगळ्या आहेत. कुठे एकदा शिंक येणे अशुभ मानले जाते, तर कुठे सलग दोन शिंका शुभ मानल्या जातात.
एक मनोरंजक गोष्ट अशी की, एखादी घटना घडण्यापूर्वी शिंक आली आणि त्यानंतर काम बिघडले, तर माणसाच्या मनात या दोन्ही घटनांमध्ये संबंध निर्माण होतो. मात्र शेकडो वेळा शिंक येऊनही काम सुरळीत झालेले प्रसंग आपण लक्षात ठेवत नाही. मानसशास्त्रात मानवी मेंदूला घटनांमध्ये नमुने आणि संबंध शोधण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती असते. त्यामुळे योगायोगालाही कधी कधी संकेताचे रूप मिळू शकते.
म्हणून घरातून बाहेर पडताना शिंक आली तर घाबरून जाण्याची गरज नाही. थोडा वेळ थांबायचे की नाही, हा वैयक्तिक आणि कौटुंबिक श्रद्धेचा विषय असू शकतो; मात्र केवळ शिंक आली म्हणून एखादे महत्त्वाचे काम रद्द करणे किंवा अनिष्ट घडणार अशी भीती बाळगणे योग्य नाही.
