हातांवरील ७ बदल देऊ शकतात लिव्हरच्या आजारांचे संकेत! दुर्लक्ष करू नका

मानवी शरीरातील अत्यंत महत्त्वाच्या अवयवांपैकी एक असलेल्या यकृताचे (लिव्हर) कार्य बिघडू लागले, तरी सुरुवातीच्या टप्प्यात त्याची ठळक लक्षणे दिसतीलच असे नाही. त्यामुळे अनेकदा यकृताशी संबंधित आजारांचे निदान उशिरा होते. मात्र, काही व्यक्तींमध्ये त्वचा, नखे, हातांची बोटे आणि तळव्यांमध्ये होणारे असामान्य बदल आरोग्यविषयक समस्यांचे संकेत देऊ शकतात. तळहात लाल होणे, नखांचा रंग पांढरा पडणे, बोटे आखडणे, हातांना कंप सुटणे किंवा तळहात आणि पायांच्या तळव्यांना सतत खाज येणे अशा लक्षणांकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. ही लक्षणे केवळ लिव्हरच्या आजारांमुळेच उद्भवतात असे नाही. हृदय, फुफ्फुसे, रक्ताभिसरण आणि इतर आरोग्यविषयक समस्यांमुळेही असे बदल दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ हातांवरील लक्षणांवरून लिव्हरचा आजार निश्चित करता येत नाही. मात्र, अशा बदलांसोबत इतर त्रासही जाणवत असतील, तर वैद्यकीय तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे ठरते.

लिव्हर शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रिया सुरळीत ठेवण्याचे काम करते. शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकणे, पचनक्रियेला मदत करणे, रक्तातील प्रथिने तयार करणे आणि हार्मोन्सचे संतुलन राखणे यामध्ये यकृताची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते. यकृताच्या कार्यक्षमतेत बिघाड झाल्यास त्याचे परिणाम शरीराच्या विविध भागांवर दिसू शकतात. विशेषतः दीर्घकालीन यकृतविकारांमध्ये त्वचा, नखे आणि हातांच्या रचनेत काही बदल जाणवू शकतात. अशा सात लक्षणांविषयी जाणून घेणे आवश्यक आहे.

हातांच्या तळव्यांवर लालसरपणा आणि खाज : हातांच्या तळव्यांवर सातत्याने लालसरपणा दिसणे हे यकृताशी संबंधित काही आजारांमध्ये आढळणारे लक्षण आहे. वैद्यकीय भाषेत या स्थितीला पाल्मर एरिथेमा (Palmar Erythema) असे म्हटले जाते. फॅटी लिव्हर, हेपेटायटिस किंवा लिव्हर सिरॉसिससारख्या आजारांमध्ये काही रुग्णांच्या तळहातांवर लालसरपणा दिसू शकतो. काही व्यक्तींना त्याचबरोबर खाज किंवा त्वचेवर अस्वस्थता जाणवते. यकृताच्या कार्यात बिघाड झाल्यामुळे शरीरातील हार्मोन्सच्या संतुलनात बदल होऊ शकतात आणि त्याचा परिणाम त्वचेतील रक्तवाहिन्यांवर दिसू शकतो. मात्र, तळहात लाल होण्यामागे इतर त्वचारोग किंवा कारणेही असू शकतात. त्यामुळे हा बदल दीर्घकाळ कायम राहिल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

बोटे आतल्या बाजूला वाकणे किंवा आखडणे : हाताची बोटे पूर्वीप्रमाणे सरळ न राहता हळूहळू आतल्या बाजूला वाकू लागणे, तळहातामध्ये ताठरपणा जाणवणे किंवा हाताची हालचाल करताना अडचण येणे हीदेखील लक्ष देण्यासारखी लक्षणे आहेत. काही व्यक्तींमध्ये तळहातातील ऊती जाड आणि कडक झाल्यामुळे बोटे पूर्णपणे सरळ करणे कठीण होते. या स्थितीला ड्युप्युट्रेन कॉन्ट्रॅक्चर (Dupuytren’s Contracture) असे म्हणतात. दीर्घकालीन यकृतविकार, विशेषतः सिरॉसिसचा त्रास असलेल्या व्यक्तींमध्ये तसेच अतिमद्यपान करणाऱ्यांमध्ये ही समस्या अधिक प्रमाणात आढळू शकते. बोटांची हालचाल मर्यादित होणे किंवा तळहातातील ताठरपणा वाढणे असे बदल जाणवल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

नखांचा रंग पांढरा होणे : नखांच्या नैसर्गिक गुलाबी रंगात बदल होऊन ती बहुतांश पांढरी दिसू लागणे हेही काही दीर्घकालीन यकृतविकारांशी संबंधित असू शकते. नखांच्या टोकाजवळ लाल किंवा गुलाबी रंगाची अरुंद पट्टी दिसणे आणि उर्वरित नख पांढरे पडणे, अशा प्रकारचा बदल काही रुग्णांमध्ये आढळतो. याला टेरीज नेल्स (Terry’s Nails) असे म्हटले जाते. शरीरातील प्रथिनांच्या पातळीत होणारे बदल आणि रक्ताभिसरणाशी संबंधित घटक यांचा नखांच्या स्वरूपावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे नखांचा रंग अचानक बदलणे किंवा दीर्घकाळ पांढरट दिसणे याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. मात्र, नखांचा रंग बदलण्यामागे पोषणातील कमतरता आणि इतर आजारही कारणीभूत असू शकतात.

नखे रुंद, गोलाकार आणि फुगीर दिसणे : हातांच्या नखांचा आकार हळूहळू बदलून ती अधिक रुंद, गोलाकार किंवा फुगीर दिसू लागल्यास त्याची वैद्यकीय तपासणी करणे गरजेचे आहे. या स्थितीला नेल क्लबिंग (Nail Clubbing) असे म्हणतात. दीर्घकालीन यकृताच्या काही आजारांमध्ये असा बदल दिसू शकतो. मात्र, हे लक्षण केवळ लिव्हरपुरते मर्यादित नाही. फुफ्फुसांचे आणि हृदयाचे काही आजार असलेल्या व्यक्तींमध्येही नखांचा आकार बदलण्याची समस्या आढळते. त्यामुळे नखांमध्ये सातत्याने बदल होत असल्यास त्यामागील नेमके कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे.

हात सतत थरथरणे किंवा कंप सुटणे : यकृताचा आजार गंभीर अवस्थेत पोहोचल्यास त्याचा परिणाम मज्जासंस्थेवरही होऊ शकतो. यकृत शरीरातील काही हानिकारक घटक योग्य प्रकारे बाहेर टाकू शकत नसल्यास त्यांचा परिणाम मेंदूच्या कार्यावर होण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत व्यक्तीच्या हातांवर नियंत्रण कमी होणे, हात थरथरणे किंवा अचानक कंप सुटणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. गंभीर यकृतविकारांमध्ये हात पुढे केल्यानंतर मनगट आणि बोटांमध्ये अनियमित हालचाली होण्याची स्थितीही आढळते. हात सतत थरथरणे हे गंभीर लक्षण असू शकते. विशेषतः यासोबत गोंधळल्यासारखे वाटणे, झोपेच्या सवयी बदलणे किंवा वर्तनात बदल होणे असे त्रास असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

हातांच्या आणि पायांच्या तळव्यांना तीव्र खाज सुटणे : कोणतेही स्पष्ट पुरळ किंवा त्वचेवर विशेष बदल नसतानाही हातांच्या तळव्यांवर आणि पायांच्या तळव्यांवर सतत खाज सुटत असेल, तर त्यामागे यकृताशी संबंधित समस्या असू शकते. विशेषतः पित्ताचा प्रवाह मंदावणे किंवा पित्तातील घटक शरीरात साचणे यामुळे त्वचेवर खाज निर्माण होऊ शकते. या स्थितीला कोलेस्टॅसिस (Cholestasis) असे म्हणतात. काही रुग्णांमध्ये रात्रीच्या वेळी खाज अधिक तीव्र होते आणि त्यामुळे झोपही विस्कळीत होऊ शकते. खाज वारंवार होत असेल, दीर्घकाळ टिकत असेल किंवा हात-पायांच्या तळव्यांवर अधिक जाणवत असेल, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.

हात आणि पाय सतत थंड पडणे : वातावरणातील तापमान सामान्य असतानाही हात-पाय वारंवार थंड पडत असतील, तर रक्ताभिसरणाशी संबंधित समस्या असण्याची शक्यता असते. काही यकृतविकारांमध्ये शरीराच्या रक्ताभिसरणावर आणि एकूण आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे हात-पाय थंड पडण्याचा त्रास काही रुग्णांमध्ये दिसू शकतो. मात्र, हे लक्षण लिव्हरच्या आजाराचे विशिष्ट निदर्शक नाही. रक्ताभिसरणातील अडथळे, रक्तक्षय, थायरॉईडचे विकार किंवा इतर कारणांमुळेही हात-पाय थंड पडू शकतात. त्यामुळे ही समस्या सतत जाणवत असल्यास त्यामागील कारण शोधण्यासाठी वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

दरम्यान, यकृताचे आजार सुरुवातीला अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे न दाखवता विकसित होऊ शकतात. त्यामुळे केवळ हातांवरील बदलांवर लक्ष केंद्रित न करता शरीरात जाणवणाऱ्या इतर लक्षणांचाही विचार करणे गरजेचे आहे. सतत थकवा जाणवणे, भूक मंदावणे, लघवीचा रंग गडद होणे किंवा पोटात अस्वस्थता जाणवणे हे त्रासही यकृताच्या समस्यांशी संबंधित असू शकतात. काही प्रकरणांमध्ये डोळे आणि त्वचा पिवळी पडणे, पोटाला सूज येणे किंवा पाय सुजणे अशी लक्षणेही दिसू शकतात.

हातांच्या त्वचेत, नखांमध्ये किंवा बोटांच्या आकारात असामान्य बदल जाणवल्यास स्वतःहून कोणताही निष्कर्ष काढू नये. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आवश्यक रक्ततपासण्या आणि यकृताच्या कार्याशी संबंधित चाचण्या करून घेणे महत्त्वाचे आहे. योग्य वेळी निदान झाल्यास आजाराचे स्वरूप समजून उपचार सुरू करता येतात. विशेषतः मद्यपानाचे सेवन टाळणे, संतुलित आहार घेणे, नियमित व्यायाम करणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आरोग्य तपासणी करून घेणे यामुळे यकृताचे आरोग्य जपण्यास मदत होऊ शकते. शरीर देत असलेल्या असामान्य संकेतांकडे दुर्लक्ष न करता वेळेत वैद्यकीय मदत घेणे हाच गंभीर गुंतागुंत टाळण्याचा योग्य मार्ग आहे.