(मुंबई / वृत्तसंस्था)
कॅन्सरपासून बचाव करण्यासाठी तंबाखू आणि मद्यपानापासून दूर राहणे, जीवनशैलीत सुधारणा करणे आणि आनुवंशिक जोखीम लक्षात घेणे यावर प्रामुख्याने भर दिला जातो. मात्र, कॅन्सरच्या धोक्यामागे यापेक्षा वेगळे कारणही असू शकते. शरीरात दीर्घकाळ टिकून राहणारे काही विशिष्ट व्हायरस आणि बॅक्टेरियाचे इन्फेक्शन पुढे जाऊन कॅन्सरसारख्या गंभीर आजाराला कारणीभूत ठरू शकते, अशी महत्त्वाची माहिती अलीकडे प्रसिद्ध झालेल्या जागतिक वैद्यकीय अभ्यासातून समोर आली आहे. ‘द लॅन्सेट ऑन्कोलॉजी’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार, भारतात दरवर्षी सुमारे १.९ लाख नवीन कॅन्सरच्या रुग्णांमध्ये काही विशिष्ट इन्फेक्शनचा थेट संबंध आढळतो. विशेष म्हणजे, यातील अनेक इन्फेक्शन योग्य वेळी प्रतिबंधात्मक उपाय आणि उपचार केल्यास टाळता येण्यासारखे आहेत.
WHO च्या इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC) शी संबंधित संशोधकांनी केलेल्या या अभ्यासातून भारतातील कॅन्सरच्या परिस्थितीशी संबंधित महत्त्वाची आकडेवारी समोर आली आहे. अहवालानुसार, २०२४ मध्ये भारतात १५.६२ लाखांहून अधिक नवीन कॅन्सरची प्रकरणे नोंदवली गेली. यापैकी १२ टक्क्यांहून अधिक प्रकरणांचा संबंध जुन्या किंवा दीर्घकाळ शरीरात टिकून राहणाऱ्या इन्फेक्शनशी असल्याचे आढळले. त्यामुळे भारतातील कॅन्सरच्या एकूण रुग्णसंख्येत अशा इन्फेक्शनचा वाटाही लक्षणीय असल्याचे अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.
हा धोका केवळ भारतापुरता मर्यादित नसल्याचेही संशोधनातून समोर आले आहे. जगभरातील कॅन्सरच्या प्रकरणांपैकी सुमारे १२ टक्के प्रकरणांचा संबंध अशा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या इन्फेक्शनशी असल्याचे आढळले आहे. जागतिक पातळीवर अशा प्रकरणांची संख्या अंदाजे २३ लाख असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे इन्फेक्शनचे प्रतिबंध, त्यांचे वेळेवर निदान आणि आवश्यक उपचार यांना कॅन्सर प्रतिबंधाच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त होते.
भारतात इन्फेक्शनशी संबंधित कॅन्सरमध्ये ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस (HPV) हा प्रमुख कारणांपैकी एक असल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे. या व्हायरसचा सर्वाधिक संबंध महिलांमध्ये आढळणाऱ्या गर्भाशयाच्या मुखाच्या कॅन्सरशी म्हणजेच सर्व्हायकल कॅन्सरशी आहे. अभ्यासानुसार, HPV मुळे भारतात एक लाखांहून अधिक कॅन्सरची प्रकरणे जोडली गेली आहेत. HPV पासून बचाव करण्यासाठी उपलब्ध असलेली लस हा महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय आहे. त्यामुळे योग्य वयात लसीकरण करण्याबरोबरच नियमित तपासणीला देखील विशेष महत्त्व आहे.
HPV नंतर हेलिकोबॅक्टर पायलोरी (H. pylori) या बॅक्टेरियाकडेही अभ्यासात विशेष लक्ष वेधण्यात आले आहे. हा बॅक्टेरिया पोटात दीर्घकाळ राहू शकतो आणि त्याच्या इन्फेक्शनचा पुढे जाऊन पोटाच्या कॅन्सरशी संबंध जोडला जातो. भारतातील सुमारे ४७ हजार कॅन्सरच्या प्रकरणांचा संबंध H. pylori इन्फेक्शनशी असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. लिव्हरशी संबंधित कॅन्सरच्या बाबतीतही काही व्हायरल इन्फेक्शन महत्त्वाचे ठरू शकतात. हेपेटायटिस B आणि हेपेटायटिस C हे व्हायरस लिव्हरसाठी धोकादायक ठरू शकतात. या इन्फेक्शनमुळे पुढे लिव्हर कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो. अहवालानुसार, हेपेटायटिस B शी संबंधित सुमारे १० हजार, तर हेपेटायटिस C शी संबंधित सुमारे ५,३०० लिव्हर कॅन्सरची प्रकरणे आढळली आहेत.
याशिवाय एपस्टीन-बार व्हायरस (EBV) चादेखील काही प्रकारच्या कॅन्सरशी संबंध असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. या व्हायरसशी संबंधित सुमारे २२ हजार कॅन्सरची प्रकरणे नोंदली गेल्याचे अहवालात म्हटले आहे. त्यामुळे कॅन्सरच्या जोखमीचा विचार करताना जीवनशैली आणि आनुवंशिकतेसोबतच दीर्घकाळ टिकणाऱ्या इन्फेक्शनकडेही लक्ष देणे आवश्यक असल्याचे या अभ्यासातील आकडेवारीवरून दिसून येते. मात्र, एखाद्या व्यक्तीला इन्फेक्शन झाले म्हणजे त्याला कॅन्सर होणारच, असा याचा अर्थ नाही. कॅन्सरचा धोका अनेक वेगवेगळ्या घटकांवर अवलंबून असतो. त्यामुळे अशा इन्फेक्शनबाबत अनावश्यक भीती न बाळगता प्रतिबंधात्मक उपाय आणि वेळेवर वैद्यकीय तपासणी यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे.
इन्फेक्शनशी संबंधित कॅन्सरचा धोका कमी करण्यासाठी लसीकरण, नियमित आरोग्य तपासणी तसेच इन्फेक्शनचे वेळेवर निदान आणि उपचार प्रभावी ठरू शकतात. मुलींना योग्य वयात HPV लस देणे आणि नवजात बालकांना हेपेटायटिस B ची लस देणे हे प्रतिबंधाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे उपाय आहेत. त्याचबरोबर पोटाच्या दीर्घकाळ सुरू असलेल्या समस्या किंवा वारंवार होणाऱ्या इन्फेक्शनकडे दुर्लक्ष न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणेही गरजेचे आहे.
या अभ्यासातून समोर आलेली आकडेवारी कॅन्सर प्रतिबंधासाठी इन्फेक्शनच्या नियंत्रणाचे महत्त्व अधोरेखित करते. कोणतीही लक्षणे किंवा इन्फेक्शनबाबत चिंता असल्यास स्वतःहून निष्कर्ष काढण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
