(नवी दिल्ली / वृत्तसंस्था)
देशाच्या रेल्वे इतिहासात आज एक नवा अध्याय लिहिला गेला. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या उपस्थितीत हरियाणातील जिंद रेल्वे स्थानकातून भारतातील पहिली हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर आधारित प्रवासी ट्रेन आज सेवेत दाखल झाली. स्वच्छ, पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेकडे भारताने टाकलेले हे महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात असून, यामुळे भारताचा हायड्रोजन तंत्रज्ञानावर प्रवासी रेल्वे चालविणाऱ्या मोजक्या देशांच्या यादीत समावेश झाला आहे.
सुरुवातीच्या टप्प्यात ही अत्याधुनिक ट्रेन हरियाणातील जिंद आणि सोनीपत या रेल्वे स्थानकांदरम्यान सुमारे ८९ किलोमीटर अंतरावर धावणार आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, कमी प्रदूषण, कमी परिचालन खर्च आणि प्रवाशांसाठी अधिक आरामदायी प्रवास या वैशिष्ट्यांमुळे या प्रकल्पाकडे देशभराचे लक्ष लागले आहे.
हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञान म्हणजे काय?
हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर चालणाऱ्या ट्रेनमध्ये पारंपरिक डिझेल इंजिनाचा वापर केला जात नाही. या प्रणालीमध्ये हायड्रोजन आणि हवेतील ऑक्सिजन यांची रासायनिक अभिक्रिया होऊन वीज तयार केली जाते. ही वीज ट्रेन चालविण्यासाठी वापरली जाते. या प्रक्रियेत कार्बन डायऑक्साइड किंवा इतर प्रदूषक वायूंचे उत्सर्जन होत नाही. उपउत्पादन म्हणून केवळ पाण्याची वाफ तयार होते. त्यामुळे ही ट्रेन पर्यावरणासाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हरित वाहतुकीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जात आहे. रेल्वे प्रशासनाच्या माहितीनुसार, या ट्रेनला बाह्य वीजपुरवठ्याची आवश्यकता नसून ती स्वतःच ऊर्जा निर्माण करते.
१० डब्यांची भारताची हायड्रोजन ट्रेन जगात ठरणार वेगळी
भारताने विकसित केलेली ही हायड्रोजन ट्रेन अनेक बाबतीत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या ट्रेनमध्ये १० डबे असून एकाच वेळी सुमारे २,६०० प्रवासी प्रवास करू शकतात. जगातील अनेक देशांमध्ये सध्या २ ते ४ डब्यांच्या हायड्रोजन ट्रेन धावत आहेत. मात्र भारताने थेट १० डब्यांची ट्रेन विकसित करून या क्षेत्रात महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. या ट्रेनमध्ये ३,२०० हॉर्सपॉवरची शक्तिशाली इंजिन प्रणाली बसविण्यात आली आहे. ट्रेनचा नियमित वेग ताशी ७५ किलोमीटर असून आवश्यकतेनुसार तो ताशी ११० किलोमीटरपर्यंत वाढवता येऊ शकतो.
ही ट्रेन उत्तर रेल्वेच्या जिंद-गोहाना-सोनीपत विभागात धावणार असून जिंद जंक्शन, गोहाना जंक्शन आणि सोनीपतसह मार्गावरील अनेक लहान-मोठ्या स्थानकांवर थांबा घेणार आहे. यामुळे या मार्गावरील हजारो प्रवाशांना जलद, सुरक्षित आणि आरामदायी रेल्वे सेवा उपलब्ध होणार आहे.
फक्त ५ रुपयांपासून प्रवास, कमाल भाडे २५ रुपये
या अत्याधुनिक ट्रेनचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचे अत्यंत परवडणारे भाडे. रेल्वेने या सेवेसाठी किमान ५ रुपये आणि संपूर्ण ८९ किलोमीटर प्रवासासाठी कमाल २५ रुपये इतकेच भाडे निश्चित केले आहे. अल्प खर्चात आधुनिक रेल्वे प्रवासाची सुविधा उपलब्ध झाल्यामुळे नोकरदार, विद्यार्थी आणि रोज प्रवास करणाऱ्या नागरिकांना मोठा आर्थिक दिलासा मिळणार आहे. यामुळे खासगी वाहनांचा वापर कमी होण्यास आणि इंधन खर्चात बचत होण्यासही मदत होणार आहे.
या प्रकल्पातून मिळणाऱ्या अनुभवाच्या आधारे भारतीय रेल्वे भविष्यात कालका-शिमला या वारसा रेल्वे मार्गावरही हायड्रोजन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याचा विचार करत आहे. हा प्रकल्प यशस्वी ठरल्यास देशातील इतर अनेक मार्गांवरही पर्यावरणपूरक हायड्रोजन ट्रेन सुरू करण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.
स्वच्छ आणि शाश्वत भारताच्या दिशेने मोठे पाऊल
हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर आधारित रेल्वे सेवा सुरू झाल्यामुळे भारताने हरित ऊर्जा आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेच्या दिशेने महत्त्वाची झेप घेतली आहे. कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे आणि आधुनिक सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था विकसित करणे या उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी हा प्रकल्प मैलाचा दगड ठरणार असल्याचा विश्वास भारतीय रेल्वेने व्यक्त केला आहे.
