(कोयना / पाटण)
भूकंपप्रवण कोयना परिसरातील भूकंपमापनाची संपूर्ण यंत्रणा गेल्या पाच महिन्यांपासून ठप्प आहे. प्रकल्पातील ‘MEQ-8000 Analog’ प्रकारची पाचही भूकंपमापक यंत्रे सध्या बंद असून, १ मे २०२६ रोजी शेवटचे कार्यरत यंत्रही बिघाडामुळे बंद पडले. विशेष म्हणजे, १९९३ पासून या यंत्रणेद्वारे आतापर्यंत तब्बल १ लाख २१ हजार ७३५ छोटे-मोठे भूकंप नोंदविण्यात आले आहेत. त्यामुळे भूकंपीय हालचालींच्या दीर्घकालीन नोंदी असलेल्या या परिसरात नियमित भूकंपमापनच बंद असल्याने वैज्ञानिक निरीक्षण व्यवस्थेबाबत प्रश्न उपस्थित होत आहेत.
कोयना प्रकल्पात भूकंपाच्या हालचालींची नोंद करण्यासाठी पाच ‘MEQ-8000 Analog’ यंत्रे कार्यरत होती. त्यापैकी चार यंत्रे यापूर्वीच बंद पडली होती. त्यामुळे काही काळ केवळ एका यंत्राच्या माध्यमातून भूकंपमापन सुरू होते. मात्र, १ मे २०२६ रोजी हे शेवटचे कार्यरत यंत्रही बंद पडल्याने त्यानंतर संपूर्ण भूकंपमापन व्यवस्था ठप्प झाली आहे.
कोयना परिसरातील भूकंपीय हालचालींच्या अभ्यासासाठी १९९३ पासून जमा झालेल्या नोंदी महत्त्वपूर्ण मानल्या जातात. सूक्ष्म भूकंपांची वारंवारता, त्यांचे स्थान आणि स्वरूप यातील बदल समजून घेण्यासाठी सातत्याने निरीक्षण होणे आवश्यक असते. अशा परिस्थितीत पाच महिन्यांपासून एकही भूकंपमापक यंत्र कार्यरत नसल्याने या निरीक्षणात निर्माण झालेली पोकळी गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे.
दरम्यान, नवीन यंत्रणा उभारण्यासाठी निधी उपलब्ध नसल्याचे कारणही या प्रकरणात पुढे करता येणार नाही. कोयना प्रकल्पातील पाच जुन्या यंत्रांना पर्याय म्हणून नवीन पाच भूकंपमापन यंत्रणा उपलब्ध करून देण्यासाठी २०२३ मध्येच नाशिक येथील उपकरण संशोधन विभाग (मेरी) यांना २ कोटी ३० लाख रुपये देण्यात आले आहेत. मात्र, निधी उपलब्ध होऊन तीन वर्षे उलटूनही नवीन यंत्रणा अद्याप मिळालेली नसल्याचे समजते.
प्रभावी आणि आधुनिक भूकंपमापनासाठी सुमारे ५० लाख रुपये किमतीचा डिजिटल ब्रॉडबँड सेस्मोग्राफ बसविण्याची मागणीही करण्यात आली आहे. जुन्या ‘MEQ-8000 Analog’ यंत्रणेला आधुनिक डिजिटल पर्याय उपलब्ध करून देणे आवश्यक असताना निधी उपलब्ध होऊनही नवीन यंत्रणा प्रत्यक्षात कार्यान्वित झालेली नाही. त्यामुळे मेरीकडून यंत्रणा उपलब्ध होण्यास विलंब का झाला आणि त्यासाठी आतापर्यंत कोणती कार्यवाही करण्यात आली, याबाबत स्पष्टता आवश्यक आहे.
शेवटचे कार्यरत भूकंपमापक यंत्र १ मे २०२६ रोजी बंद पडल्यानंतर गेल्या पाच महिन्यांत पर्यायी भूकंपमापन व्यवस्था का उभारण्यात आली नाही, हा प्रश्नही उपस्थित होत आहे. कोयना धरण आणि परिसराच्या भूकंपीय स्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास लक्षात घेता निरीक्षण व्यवस्था अखंडित राहणे महत्त्वाचे आहे.
भूकंपमापन यंत्रणा बंद असल्यामुळे कोयना परिसरातील भूकंपीय हालचालींच्या नियमित नोंदी खंडित झाल्या आहेत. परिणामी वैज्ञानिक अभ्यासासाठी आवश्यक असलेल्या सातत्यपूर्ण निरीक्षणात पोकळी निर्माण झाली आहे. पाचही जुनी यंत्रे बंद असताना नवीन यंत्रणेसाठी तीन वर्षांपूर्वीच निधी उपलब्ध झालेला असूनही प्रत्यक्ष अंमलबजावणीत झालेला विलंब आता चर्चेचा विषय ठरला आहे.
कोयना परिसरातील भूकंपीय हालचालींचे महत्त्व लक्षात घेता आधुनिक भूकंपमापन यंत्रणा तातडीने कार्यान्वित करावी, अशी मागणी होत आहे. तसेच नवीन यंत्रणा उपलब्ध होण्यास झालेला विलंब आणि त्यासाठी आतापर्यंत करण्यात आलेल्या कार्यवाहीची माहिती स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.
