आजूबाजूला अनेक माणसे आहेत, मित्र आहेत, कुटुंब आहे, सोशल मीडियावर शेकडो ओळखी आहेत. तरीही कधी कधी मनाच्या आत एक विचित्र पोकळी जाणवते. आपण गर्दीत असतो, पण मन मात्र एकटं असतं. असे का होते? याचे उत्तर आपल्या नात्यांच्या संख्येत नसून त्यांच्या गुणवत्तेत आणि आपल्या मनाच्या गरजांमध्ये दडलेले असते.
मानसशास्त्रानुसार एकटेपणा म्हणजे प्रत्यक्षात एकटे असणे नव्हे. आपल्याला जितका भावनिक किंवा सामाजिक संपर्क हवा आहे आणि प्रत्यक्षात जितका मिळतो, यामध्ये अंतर जाणवले की एकटेपणाची भावना निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे एखादी व्यक्ती अनेक लोकांमध्ये असूनही एकटेपणा अनुभवू शकते.
माणसांनी वेढलेले असूनही मन रिकामे का वाटते?
गर्दीत असणे आणि कोणाशी मनापासून जोडलेले असणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्या कार्यक्रमात शंभर लोक असतील, ऑफिसमध्ये दिवसभर सहकाऱ्यांसोबत वेळ जात असेल किंवा घरात सतत माणसे असतील. पण आपल्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करण्यासाठी, आपले म्हणणे समजून घेण्यासाठी किंवा न बोलताही आपली अवस्था ओळखणारी व्यक्ती नसेल, तर मनाला एकटेपणा जाणवू शकतो. म्हणजेच, माणसांची संख्या मोठी असली तरी भावनिक जवळीक कमी असेल तर मनाला जोडणीची कमतरता जाणवू शकते.
“माझं कुणालाच समजत नाही” अशी भावना का निर्माण होते?
एकटेपणामागे अनेकदा समजून घेतले जाण्याची गरज असते. आपल्या मनात काही भावना, चिंता, भीती किंवा आनंद असतो. पण तो कोणाशी शेअर करता येत नसेल, तर आजूबाजूला माणसे असूनही आपण आतून एकटे असल्यासारखे वाटू शकते. मानसशास्त्रीय संशोधनात नात्यांची गुणवत्ता, जवळीक, समजूतदारपणा आणि भावनिक आधार हे एकटेपणाशी जोडलेले महत्त्वाचे घटक मानले जातात.
सोशल मीडिया असूनही एकटेपणा का?
आज एका क्लिकवर शेकडो लोकांशी संपर्क साधता येतो. फोटोला लाइक्स मिळतात, कमेंट्स येतात, मेसेजची संख्या मोठी असते. तरीही मनाला जवळीक जाणवतच असेल असे नाही. कारण ऑनलाइन संपर्क आणि भावनिक जोडणी एकच गोष्ट नाही.
कधीकधी सोशल मीडियावर इतरांचे आनंदी जीवन पाहताना आपण नकळत स्वतःची तुलना त्यांच्याशी करू लागतो. संशोधनात सामाजिक तुलना आणि एकटेपणाच्या भावनेमध्ये संबंध आढळला आहे. म्हणूनच शेकडो “फ्रेंड्स” असणे आणि मनातील गोष्ट सांगण्यासाठी एक विश्वासू व्यक्ती असणे, या दोन्ही गोष्टींची किंमत सारखी नसते.
काही लोक गर्दीतही शांत का राहतात?
प्रत्येक व्यक्तीची सामाजिक गरज वेगळी असते. काही लोकांना मोठ्या समूहात मिसळायला आवडते, तर काहींना दोन-तीन जवळच्या व्यक्तींसोबत वेळ घालवणे अधिक आरामदायक वाटते. त्यामुळे शांत किंवा कमी बोलणारी व्यक्ती म्हणजे ती एकटी किंवा दुःखी आहे, असे समजणे चुकीचे आहे..स्वतःहून निवडलेला एकांत आणि मनाला नको असलेला एकटेपणा यामध्ये फरक आहे. एखादी व्यक्ती एकटी राहूनही समाधानी असू शकते; उलट अनेक लोकांमध्ये राहूनही तीव्र एकटेपणा जाणवू शकतो.
भूतकाळातील अनुभवांचाही परिणाम होतो
नात्यात झालेली फसवणूक, मैत्री तुटणे, सतत दुर्लक्ष होणे किंवा एखाद्या व्यक्तीकडून झालेला भावनिक धक्का यामुळे काही लोक पुढे नवीन नात्यांमध्ये सहजपणे विश्वास ठेवू शकत नाहीत. माणसे जवळ असली तरी मन स्वतःभोवती एक भिंत उभी करू शकते. अशावेळी समस्या “माझ्याभोवती कोणी नाही” अशी नसते. समस्या कधी कधी “मी कोणाला माझ्याजवळ येऊ देत नाही” अशीही असू शकते.
गर्दीतला एकटेपणा कमी करण्यासाठी काय करता येईल?
एकटेपणा जाणवत असेल तर फक्त गर्दीत जाण्यापेक्षा अर्थपूर्ण संवाद वाढवणे अधिक उपयोगी ठरू शकते.
- एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी मनमोकळेपणाने बोला.
- केवळ सोशल मीडिया संपर्काऐवजी प्रत्यक्ष संवादासाठी वेळ द्या.
- आवडीच्या छंदाशी संबंधित समूह किंवा उपक्रमात सहभागी व्हा.
- स्वतःच्या भावना सतत दडपून ठेवण्याऐवजी त्या समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
- इतरांशी सतत तुलना करण्याऐवजी स्वतःच्या आयुष्याकडे लक्ष द्या.
- एखाद्या व्यक्तीची विचारपूस करण्यासाठी स्वतःहून फोन करा.
छोट्या सामाजिक संवादांनाही महत्त्व असते. संशोधनाच्या चर्चांमध्ये साधे, अल्पकाळाचे सकारात्मक संवादही मूड आणि सामाजिक जोडणीच्या भावनेला मदत करू शकतात, असे आढळते.
एकटेपणा आणि एकांत यात फरक आहे
एकांत आपण स्वतःच्या इच्छेने स्वीकारू शकतो आणि तो कधी कधी मनाला शांतता देतो. एकटेपणा मात्र आपल्याला हवी असलेली जोडणी मिळत नसल्याची वेदनादायक भावना असू शकते. म्हणूनच एखादी व्यक्ती रविवारचा दिवस एकटी घालवून आनंदी असू शकते, तर दुसरी व्यक्ती मोठ्या कुटुंबात राहूनही आतून एकटी वाटू शकते.
मनाचे खरे कोडे काय आहे?
गर्दीत असूनही एकटेपणा जाणवण्याचे कोडे एका वाक्यात सांगायचे झाले तर… “आपल्याभोवती किती माणसे आहेत यापेक्षा, त्यांच्यापैकी किती जणांशी आपले मन खऱ्या अर्थाने जोडलेले आहे, हे अधिक महत्त्वाचे असते.”
एकटेपणा जाणवणे म्हणजे आपण कमकुवत आहोत किंवा आपल्यात काही दोष आहे, असा अर्थ होत नाही. ही एक मानवी भावना आहे. मात्र ती सतत जाणवत असेल, दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम करत असेल किंवा त्यासोबत तीव्र मानसिक त्रास जाणवत असेल, तर विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे आणि गरज असल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
मनाचे कोडे
कधी कधी गर्दीपासून दूर जाण्याची गरज नसते… तर गर्दीत एखाद्या व्यक्तीशी मनापासून जोडले जाण्याची गरज असते. आणि कदाचित म्हणूनच, हजारो लोकांच्या गर्दीतही मन कधी कधी एका छोट्याशा वाक्याची वाट पाहत असते… “मी आहे ना, सांग काय झालं?”
