मित्रांनी, भावंडांनी किंवा अगदी कोणीही गुदगुल्या केल्या की आपल्याला हसू आवरत नाही. पण एकदा स्वतःच्या हाताने पायाला, पोटाला किंवा काखेला गुदगुल्या करून पाहा. दुसऱ्या व्यक्तीने केलेल्या गुदगुल्यांइतकी तीव्र प्रतिक्रिया सहसा जाणवत नाही. असे का होते? आपल्या मेंदूमध्ये याचे एक रंजक वैज्ञानिक कारण दडलेले आहे.
गुदगुल्या म्हणजे नेमके काय?
त्वचेवर अतिशय हलका आणि अनियमित स्पर्श झाला की काही लोकांना हसू येते, शरीराला झटका जाणवतो किंवा तो भाग पटकन दूर करण्याची इच्छा होते. या संवेदनांना सामान्यतः गुदगुल्या (tickling) असे म्हटले जाते. गुदगुल्यांचा अनुभव प्रत्येक व्यक्तीला सारखाच असेल असे नाही. शरीराचा कोणता भाग स्पर्श केला आहे, स्पर्श किती हलका आहे आणि तो कोण करत आहे यावरही प्रतिक्रिया बदलू शकते.
मग स्वतःला गुदगुल्या का करता येत नाहीत?
याचे मुख्य कारण म्हणजे आपल्या मेंदूला स्वतःच्या हालचालींचा अंदाज आधीच असतो. समजा, तुम्ही उजव्या हाताने स्वतःच्या डाव्या पायाच्या तळव्याला स्पर्श करणार आहात. तुमचा मेंदू त्या हालचालीची माहिती आधीच तयार करत असतो. हात कुठे जाणार, किती वेगाने जाणार आणि स्पर्श साधारण कुठे होणार, याचा अंदाज मेंदूला असतो. त्यामुळे हाताने त्वचेला स्पर्श केल्यानंतर येणारी संवेदना मेंदूसाठी पूर्णपणे अनपेक्षित राहत नाही.
याउलट, दुसरी व्यक्ती तुमच्या पायाला अचानक स्पर्श करते तेव्हा स्पर्शाची वेळ, जागा आणि तीव्रता याचा अचूक अंदाज तुमच्या मेंदूला आधीपासून नसतो. त्यामुळे संवेदना अधिक लक्षवेधी वाटू शकते.
मेंदू स्वतःच्या स्पर्शाची संवेदना कमी का करतो?
आपल्या मेंदूमध्ये हालचाली आणि संवेदना यांच्यात सतत समन्वय सुरू असतो. आपण एखादी हालचाल करण्यापूर्वी मेंदू तिच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या संवेदनेचा अंदाज बांधतो. प्रत्यक्ष संवेदना आणि अपेक्षित संवेदना यांची तुलना केली जाते. स्वतःच्या हालचालीमुळे निर्माण झालेली संवेदना अपेक्षेप्रमाणेच असल्यास मेंदू तिचे महत्त्व कमी करू शकतो. यालाच साध्या भाषेत “मेंदूला आधीच माहिती असते की पुढे काय होणार आहे” असे म्हणता येईल. यामुळे स्वतःला केलेला हलका स्पर्श अनेकदा दुसऱ्याने केलेल्या अनपेक्षित स्पर्शाइतका गुदगुल्या करणारा वाटत नाही.
यामध्ये सेरेबेलमची भूमिका काय?
मेंदूच्या मागील भागात असलेला सेरेबेलम (cerebellum) हालचालींचे नियोजन आणि समन्वय यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो. आपण स्वतःहून एखादी हालचाल करताना मेंदू त्या हालचालीमुळे होणाऱ्या संभाव्य संवेदनांचा अंदाज तयार करतो. त्यानंतर प्रत्यक्ष संवेदना आणि अपेक्षित संवेदना यांच्यातील फरक लक्षात घेतला जातो. फरक कमी असेल तर संवेदना कमी तीव्र वाटू शकते. पण बाहेरून आलेला अनपेक्षित स्पर्श अपेक्षेपेक्षा वेगळा असल्याने तो अधिक ठळकपणे जाणवू शकतो.
मग स्वतःला अजिबात गुदगुल्या होत नाहीत का?
असे म्हणणे पूर्णपणे बरोबर नाही. काही लोकांना स्वतःच्या शरीराच्या काही भागांवर स्पर्श केल्यास थोडीशी गुदगुली किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते. तसेच स्पर्शाची पद्धत बदलली, वेळ अनपेक्षित झाला किंवा स्वतःच्या हालचालींचा अंदाज बांधणे कठीण झाले तर संवेदना काही प्रमाणात बदलू शकते. म्हणून “स्वतःला कधीच गुदगुल्या होत नाहीत” असे सार्वत्रिकपणे म्हणता येत नाही. मात्र बहुतेक वेळा स्वतः केलेल्या स्पर्शाची प्रतिक्रिया दुसऱ्याने केलेल्या अनपेक्षित स्पर्शापेक्षा कमी असते.
गुदगुल्यांमुळे आपल्याला हसू का येते?
गुदगुल्यांमुळे हसू येण्यामागे नेमकी एकच कारणमीमांसा नाही. स्पर्शाची संवेदना, मेंदूची प्रतिक्रिया, परिस्थिती आणि भावनिक अवस्था यांचा त्यात सहभाग असतो. विशेष म्हणजे गुदगुल्या केल्यावर येणारे हसू नेहमीच “मजा आली” याचे सरळ लक्षण असेल असेही नाही. काही वेळा गुदगुल्यांमुळे व्यक्तीला हसू येते, पण त्याच वेळी त्या स्पर्शापासून दूर जाण्याची तीव्र इच्छा देखील होऊ शकते.
शरीराला काही ठिकाणी गुदगुल्या जास्त का होतात?
काख, पायाचे तळवे, मान, पोटाच्या बाजूचा भाग यांसारख्या शरीराच्या काही संवेदनशील भागांवर हलका स्पर्श अधिक जाणवू शकतो. या भागांमध्ये स्पर्शाची संवेदना जाणवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात मज्जातंतूंचे जाळे असते. त्यामुळे हलक्या स्पर्शाची जाणीव तीव्र होऊ शकते. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची संवेदनशीलता वेगळी असते.
एक मजेशीर प्रयोग करून पाहा!
तुम्ही स्वतःच्या हाताने हातावर किंवा पायावर हलक्या गुदगुल्या करून पाहा. त्यानंतर त्याच ठिकाणी दुसऱ्या व्यक्तीने हलका स्पर्श केल्यास फरक जाणवतो का ते पाहा. फरक जाणवण्यामागे आपल्या मेंदूची भाकीत करण्याची आणि स्वतःच्या हालचालींमधून येणाऱ्या संवेदनांना वेगळ्या पद्धतीने हाताळण्याची क्षमता महत्त्वाची भूमिका बजावते.
स्वतःला गुदगुल्या करणे कठीण जाते कारण आपला मेंदू स्वतःच्या हालचालींचा आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या स्पर्शाचा आधीच अंदाज बांधतो. त्यामुळे त्या स्पर्शाची संवेदना कमी आश्चर्यकारक आणि अनेकदा कमी तीव्र वाटते. म्हणजेच, आपल्या शरीराची गंमत अशी आहे की आपला मेंदू आपल्याच हालचालींना आपल्यापासून काही अंशी “लपवून” ठेवतो!
आता पुढच्या वेळी कुणी तुम्हाला गुदगुल्या केल्या आणि तुम्ही हसू लागलात, तेव्हा लक्षात ठेवा, त्या हसण्यामागे केवळ गंमत नाही, तर तुमच्या मेंदूची अत्यंत अचूक भविष्यवाणी करण्याची क्षमता काम करत असते.
