ज्योतिषशास्त्राचा विषय निघाला की सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र आणि शनी यांची नावे सहजपणे घेतली जातात. मात्र त्याच कुंडलीत दोन अशी नावे आहेत, ज्यांच्याभोवती आजही प्रचंड कुतूहल आहे. ती म्हणजे राहू आणि केतू. विशेष म्हणजे राहू आणि केतू हे प्रत्यक्ष आकाशातील ग्रह नाहीत, तरी वैदिक ज्योतिषात त्यांना अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. मग हे दोघे नेमके कोण आहेत आणि त्यांना कुंडलीत एवढे महत्त्व का दिले जाते?
वैदिक ज्योतिषाच्या परंपरेनुसार राहू आणि केतू हे छायाग्रह मानले जातात. आधुनिक खगोलशास्त्राच्या भाषेत पाहिले तर ते प्रत्यक्ष ग्रह किंवा खगोलीय वस्तू नाहीत. सूर्य आणि चंद्राच्या कक्षा ज्या दोन ठिकाणी एकमेकांना छेदतात, त्या बिंदूंना खगोलशास्त्रात चंद्राचे आरोही आणि अवरोही नोड्स म्हटले जाते. ज्योतिषपरंपरेत याच बिंदूंना अनुक्रमे राहू आणि केतू अशी नावे दिली आहेत.
यामुळेच राहू-केतूची कथा विज्ञान आणि पुराणपरंपरा या दोन्ही बाजूंनी रंजक बनते.
पौराणिक कथेनुसार समुद्रमंथनाच्या वेळी अमृत मिळाल्यानंतर एका असुराने देवांच्या रांगेत बसून अमृत प्राशन केले. सूर्य आणि चंद्राने त्याची ओळख पटवून दिल्यानंतर भगवान विष्णूंनी त्याचे मस्तक धडापासून वेगळे केले. मात्र अमृताचा स्पर्श झाल्यामुळे त्याचा अंत झाला नाही. त्याचे मस्तक राहू आणि धड केतू म्हणून ओळखले गेले, अशी कथा पुराणांमध्ये सांगितली जाते. ही धार्मिक-पौराणिक मान्यता आहे.
ज्योतिषशास्त्रात मात्र राहू आणि केतू यांना वेगळ्या प्रतीकात्मक अर्थाने पाहिले जाते. राहूला इच्छा, महत्त्वाकांक्षा, आकर्षण, भ्रम, अचानक बदल, परदेश, तंत्रज्ञान आणि असामान्य अनुभवांशी जोडले जाते. एखाद्या गोष्टीची तीव्र इच्छा असून ती मिळवण्यासाठी व्यक्ती कितीही पुढे जाऊ शकते, अशा प्रवृत्तीचे प्रतीक म्हणून राहूकडे पाहिले जाते.
केतूला त्याच्या विरुद्ध बाजूचा मानले जाते. अध्यात्म, विरक्ती, अलिप्तता, अंतर्मुखता आणि भौतिक गोष्टींपासून दूर जाण्याची प्रवृत्ती यांच्याशी केतूचा संबंध जोडला जातो. त्यामुळे ज्योतिषीय प्रतीकात्मकतेत राहू “मला आणखी हवे” असे सांगतो, तर केतू “मला याची गरज नाही” अशा वृत्तीचे प्रतिनिधित्व करतो, असे म्हणता येईल.
यातील सर्वांत रंजक गोष्ट म्हणजे राहू आणि केतू नेहमी कुंडलीत एकमेकांच्या समोर म्हणजे १८० अंशांच्या अंतरावर असतात. त्यामुळे जन्मकुंडलीत ते एकाच राशीत असू शकत नाहीत. त्यांच्या या परस्परविरोधी स्थानामुळे जीवनातील इच्छा आणि त्याग, महत्त्वाकांक्षा आणि विरक्ती, आकर्षण आणि अलिप्तता अशा विरोधाभासी प्रवृत्तींचा अभ्यास ज्योतिषपरंपरेत केला जातो.
राहूची दशा किंवा राहूशी संबंधित योगांचा उल्लेख झाला की अनेकांच्या मनात भीती निर्माण होते. मात्र राहू म्हणजे फक्त वाईट परिणाम, असा सरळ अर्थ लावणे योग्य नाही. पारंपरिक ज्योतिषात राहूला महत्त्वाकांक्षा आणि वेगळ्या मार्गाने पुढे जाण्याची शक्ती देणारा घटकही मानले जाते. राजकारण, तंत्रज्ञान, परदेशाशी संबंधित क्षेत्रे, आधुनिक माध्यमे किंवा पारंपरिक चौकटीबाहेरचे काम यांच्याशी राहूचा संबंध जोडला जातो.
केतूबाबतही असेच आहे. केतूला केवळ नुकसान किंवा अडथळ्याचे प्रतीक मानण्याऐवजी अंतर्मुखता आणि आध्यात्मिक शोधाशी जोडले जाते. एखाद्या व्यक्तीला पैसा, प्रसिद्धी किंवा भौतिक सुखे मिळूनही मनात समाधान वाटत नसेल, तर अशा अनुभवाचे प्रतीकात्मक विश्लेषण करताना ज्योतिषात केतूचा विचार केला जातो.
मग राहू-केतू खरोखर माणसाच्या आयुष्यातील घटना घडवतात का? आधुनिक विज्ञानाच्या दृष्टीने ग्रहस्थिती किंवा चंद्राचे नोड्स व्यक्तीचे भविष्य निश्चित करतात, याचा ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे राहू-केतूच्या स्थितीवरून एखादी घटना नक्की घडणार, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. मात्र भारतीय ज्योतिषपरंपरेत हजारो वर्षांपासून विकसित झालेल्या या प्रतीकांचा अभ्यास केला तर मानवी मनातील इच्छा, भीती, महत्त्वाकांक्षा आणि विरक्ती यांना समजून घेण्यासाठी एक वेगळी सांस्कृतिक चौकट दिसून येते.
राहू-केतूची गोष्ट म्हणूनच केवळ ग्रहांची गोष्ट नाही. ती माणसाच्या दोन टोकांची गोष्ट आहे. एका बाजूला अधिकाधिक मिळवण्याची धडपड आणि दुसऱ्या बाजूला एक दिवस सगळ्या भौतिक गोष्टींपासून दूर जाण्याची इच्छा. कदाचित म्हणूनच कुंडलीतील हे दोन ‘छायाग्रह’ आजही इतके गूढ वाटतात.
टीप : या लेखातील राहू-केतूसंबंधी माहिती वैदिक ज्योतिष आणि भारतीय पौराणिक परंपरांवर आधारित आहे.
