( नवी दिल्ली/समुद्र संशोधन )
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा मोठा भाग समुद्राने व्यापलेला असला तरी समुद्राच्या अतिगर्भातील जग आजही माणसासाठी मोठ्या प्रमाणात अनोळखी आहे. याच खोल समुद्रात संशोधकांना एक असा परिसर सापडला आहे, ज्याला ‘व्हेल ग्रेव्हयार्ड’ म्हणजेच व्हेलचे स्मशान असे संबोधले जात आहे.
दक्षिण-पूर्व हिंद महासागरातील Diamantina Fracture Zone या अतिशय खोल समुद्रातील भागात हा विलक्षण परिसर आढळला. काही भाग समुद्राच्या पृष्ठभागापासून सुमारे ७,००० मीटर खोलीवर आहे. संशोधकांनी सुमारे १,२०० किलोमीटर लांबीच्या पट्ट्यात व्हेलच्या अवशेषांचा अभ्यास केला.
संशोधनादरम्यान तब्बल ४८५ व्हेल-फॉसिल साइट्स आणि सक्रिय ‘व्हेल फॉल्स’ म्हणजे समुद्राच्या तळाशी पडलेल्या व्हेलच्या मृतदेहांशी संबंधित परिसंस्था नोंदवण्यात आल्या. काही जीवाश्मांचे वय लाखो वर्षे असल्याचे आढळले असून एका महत्त्वाच्या नमुन्याचे वय सुमारे ५.३ दशलक्ष वर्षे असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
विशेष म्हणजे या मृत व्हेलच्या अवशेषांभोवती केवळ हाडेच नव्हती. तिथे अनेक प्रकारचे सूक्ष्मजीव आणि समुद्री जीव आढळले. हाडांवर वाढणारे सूक्ष्मजीव, हाडांवर उपजीविका करणारे कृमी, क्रस्टेशियन, समुद्री काकडी आणि इतर जीव या भागात आढळले आहेत. काही जीवांच्या प्रजाती विज्ञानासाठी नव्या असण्याची शक्यताही संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
यामागे निसर्गाची एक विलक्षण प्रक्रिया आहे. समुद्रात एखादी मोठी व्हेल मृत झाल्यानंतर तिचे शरीर हळूहळू समुद्राच्या तळाशी जाते. तिथे पोहोचल्यानंतर तिच्या शरीरातील ऊती आणि नंतर हाडे अनेक जीवांसाठी अन्नाचा स्रोत बनतात. अशा मृत व्हेलभोवती तयार होणाऱ्या परिसंस्थेला वैज्ञानिक भाषेत ‘whale fall ecosystem’ म्हणतात. म्हणजेच एका मोठ्या प्राण्याचा मृत्यू हा समुद्राच्या तळाशी असंख्य जीवांसाठी जीवनाची सुरुवात ठरतो.
संशोधकांसाठी हा परिसर आणखी एका कारणामुळे महत्त्वाचा आहे. वेगवेगळ्या कालखंडातील व्हेलच्या अवशेषांमुळे लाखो वर्षांच्या काळात समुद्रातील परिसंस्था आणि व्हेलच्या उत्क्रांतीत झालेले बदल समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.
पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सात किलोमीटर खाली, पूर्ण अंधारात आणि प्रचंड दाबाच्या वातावरणातही जीवन किती विविध स्वरूपात टिकून आहे, याचा हा थक्क करणारा पुरावा मानला जात आहे.
स्रोत: Nature आधारित अहवाल आणि संबंधित वैज्ञानिक वृत्तांकन
