“महाराष्ट्रातील असे शहर जिथे गाडीच चालत नाही! येथे का आहे वाहनांना बंदी?”

(रायगड / माथेरान)

महाराष्ट्रातील माथेरान हे केवळ सुंदर हिल स्टेशन नाही, तर वाहनमुक्त पर्यटनासाठी प्रसिद्ध असलेले अनोखे ठिकाण आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,६२५ फूट (८०० मीटर) उंचीवर असलेल्या माथेरानमध्ये डोंगरमाथ्यावर खासगी मोटार वाहनांना प्रवेश दिला जात नाही. त्यामुळे येथे पोहोचल्यानंतर कार, बाइक किंवा स्कूटरऐवजी पर्यटकांना पायी, घोड्यावर किंवा हातरिक्षाने प्रवास करावा लागतो.

माथेरानमध्ये वाहनांना बंदी का?
माथेरान आणि त्याच्या आसपासचा परिसर पर्यावरणाच्या दृष्टीने संवेदनशील आहे. वाहनांची संख्या वाढल्यास हवेचे आणि ध्वनीचे प्रदूषण, वाहतूक कोंडी आणि निसर्गावर होणारा परिणाम वाढू शकतो. त्यामुळे या परिसराचे नैसर्गिक स्वरूप आणि शांतता जपण्यासाठी वाहनांवर निर्बंध ठेवण्यात आले आहेत.

केंद्र सरकारच्या माथेरान पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेनुसार माथेरान नगरपालिका हद्दीत वाहनांची वाहतूक परवानगीयोग्य नाही, मात्र रुग्णवाहिका, अग्निशमन वाहने आणि घनकचरा वाहतुकीसाठी ट्रॅक्टर यांना अपवाद आहे.  म्हणून “माथेरानमध्ये कोणतेही वाहनच चालत नाही” असे म्हणण्यापेक्षा “खासगी मोटार वाहनांना प्रवेश नाही” असे म्हणणे अधिक अचूक ठरेल.

पर्यटकांची गाडी कुठे थांबते?
माथेरानला रस्त्याने येताना दस्तुरी नाका हा मोटार वाहनाने पोहोचता येणारा शेवटचा प्रमुख बिंदू आहे. पर्यटक आपली गाडी तेथे पार्क करून पुढे माथेरानमध्ये प्रवेश करतात. त्यानंतरचा प्रवास पायी, घोड्यावर किंवा हातरिक्षाने करता येतो. हीच गोष्ट माथेरानला इतर हिल स्टेशनपेक्षा वेगळे बनवते. वाहनबंदीमुळे येथे पारंपरिक वाहतुकीची साधने आजही पर्यटकांच्या वापरात आहेत. त्यामध्ये पायी भटकंती, घोडेस्वारी, हातरिक्षा, माथेरानची प्रसिद्ध टॉय ट्रेन यांचा समावेश आहे.

नेरळ हे माथेरानसाठी जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. नेरळहून रस्त्याने दस्तुरी नाक्यापर्यंत जाता येते. माथेरानची प्रसिद्ध हिल रेल्वे/टॉय ट्रेन हा देखील पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षण आहे.

वाहन नसल्यामुळे माथेरानला काय फायदा?
माथेरानच्या रस्त्यांवर हॉर्नचा आवाज, सतत धावणाऱ्या गाड्या आणि वाहतूक कोंडी याऐवजी पायी चालण्याचा अनुभव, घोड्यांच्या टापांचा आवाज आणि सह्याद्रीच्या जंगलातील शांतता अनुभवायला मिळते. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग माथेरानला वाहनमुक्त क्षेत्र म्हणून वर्णन करतो आणि येथील प्रदूषणमुक्त वातावरण, हिरवाई व शांततेला विशेष महत्त्व देतो. माथेरान पश्चिम घाटाच्या जैवविविधतेशी संबंधित परिसरात आहे.

पावसाळ्यात तर माथेरानचे रूपच बदलते
जुलै ते सप्टेंबरदरम्यान माथेरानमध्ये पावसाळी वातावरण असते. धुक्याने झाकलेले डोंगर, हिरवीगार झाडे आणि वाहणारे धबधबे यामुळे परिसर अधिकच आकर्षक दिसतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागही पावसाळ्याला माथेरानच्या विशेष आकर्षणाचा काळ मानतो.

माथेरानमध्ये सुमारे ३६ व्ह्यू पॉइंट्स असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. त्यापैकी काही लोकप्रिय ठिकाणे म्हणजे Echo Point, Louisa Point, Panorama Point, One Tree Hill Point, Charlotte Lake आणि King George Point.

आजच्या वेगवान आणि वाहनांनी गजबजलेल्या जीवनात माथेरानचा सर्वात मोठा वेगळेपणा म्हणजे येथे पोहोचल्यानंतर गाडी बाजूला ठेवून निसर्गाच्या वेगाने चालावे लागते. कदाचित म्हणूनच माथेरानला भेट देणे म्हणजे फक्त पर्यटन नसून काही तास वाहनमुक्त, शांत आणि निसर्गाच्या अधिक जवळ जाण्याचा अनुभव आहे.

१५ जून ते १५ ऑक्टोबर या कालावधीत नेरळ ते अमन लॉजदरम्यानची नियमित टॉय ट्रेन सेवा स्थगित करण्यात आली आहे. दरवर्षी पावसाळ्यात सुरक्षेच्या कारणास्तव ही सेवा बंद ठेवली जाते. नियमित सेवा बंद असली तरी पर्यटक आणि स्थानिक नागरिकांची गैरसोय होऊ नये म्हणून माथेरान ते अमन लॉज आणि अमन लॉज ते माथेरान या मार्गावरील शटल ट्रेन सेवा सुरू आहे.