(गुजरात / वृत्तसंस्था)
आजच्या काळात जगातील सर्वात मोठे साप पाहिले तरी त्यांची लांबी काही मीटरपर्यंतच असते. मात्र सुमारे ४७ दशलक्ष वर्षांपूर्वी भारतीय भूमीवर त्याहूनही प्रचंड आकाराचा साप वावरत होता, असे वैज्ञानिक संशोधनातून समोर आले आहे. गुजरातमधील कच्छ परिसरात सापडलेल्या जीवाश्मांच्या आधारे या प्राचीन सापाला ‘Vasuki indicus’ असे नाव देण्यात आले आहे.
भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, रुरकी येथील संशोधकांनी कच्छमधील लिग्नाइट खाण परिसरातून या प्राचीन सापाच्या मणक्यांचे जीवाश्म शोधून काढले. संशोधनानुसार हा साप सुमारे ४७ दशलक्ष वर्षांपूर्वी, म्हणजेच इओसीन काळात अस्तित्वात होता. त्याच्या शरीराची अंदाजे लांबी ११ ते १५ मीटरदरम्यान असू शकते. मात्र जीवाश्मांचा काही भाग उपलब्ध नसल्यामुळे ही लांबी अंदाजावर आधारित आहे.
संशोधकांना या सापाचे एकूण २७ चांगल्या स्थितीत असलेले मणके मिळाले. त्यांचा आकार आणि रचना तपासल्यानंतर हा साप ‘मॅडत्सॉइड’ या नामशेष झालेल्या सापांच्या गटातील असल्याचे स्पष्ट झाले. संशोधकांनी शरीराची लांबी मोजण्यासाठी उपलब्ध मणक्यांच्या आधारे गणिती पद्धतींचा वापर केला.
या सापाचे नावही विशेष आहे. भारतीय पुराणकथांमध्ये भगवान शिवाच्या गळ्यातील नाग म्हणून ‘वासुकी’चा उल्लेख केला जातो. त्यावरून या प्राचीन सापाला ‘Vasuki’ हे नाव देण्यात आले, तर ‘indicus’ हे नाव भारताशी संबंधित असल्यामुळे ठेवण्यात आले.
इतका मोठा साप त्या काळात कसा जगत असे, याबाबत संशोधकांनी उपलब्ध जीवाश्मांच्या आधारे अंदाज व्यक्त केले आहेत. त्याची शरीररचना पाहता तो आधुनिक अजगर किंवा मोठ्या सापांसारखा आपल्या भक्ष्याला शरीराच्या वेटोळ्याने आवळून पकडत असावा, अशी शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र त्याच्या नेमक्या आहाराबाबत निश्चित पुरावा उपलब्ध नाही.
‘Vasuki indicus’ चा शोध केवळ एका मोठ्या सापाचा शोध नाही, तर लाखो वर्षांपूर्वी भारतीय उपखंडातील हवामान आणि जीवसृष्टी किती वेगळी होती याची झलक देणारा महत्त्वाचा पुरावा आहे. संशोधनानुसार त्या काळातील वातावरण आजच्या तुलनेत अधिक उष्ण होते.
आज आपण पाहत असलेल्या सापांच्या तुलनेत या प्राचीन सापाचा आकार कल्पनेपलीकडचा होता. त्यामुळे गुजरातच्या जमिनीखाली दडलेले त्याचे काही मणके लाखो वर्षांपूर्वीच्या भारतीय भूमीवर फिरणाऱ्या एका महाकाय शिकाऱ्याची कहाणी सांगतात.
स्रोत: Scientific Reports, Nature India
