मृत्यूनंतरही डोळे आणि किडनी जिवंत राहतात? कोणता अवयव किती वेळ कार्यरत असतो, जाणून घ्या वैज्ञानिक सत्य

एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला म्हणजे शरीरातील सर्व अवयव त्याच क्षणी काम करणे थांबवतात, असा अनेकांचा समज असतो. मात्र वैद्यकीय विज्ञानानुसार ही धारणा पूर्णपणे खरी नाही. मृत्यूनंतर शरीरातील विविध अवयव आणि ऊती वेगवेगळ्या कालावधीपर्यंत कार्यक्षम राहू शकतात. त्यामुळेच अवयवदान (Organ Donation) शक्य होते आणि अनेक रुग्णांना नवजीवन मिळते.

तज्ज्ञांच्या मते, मृत्यूनंतर शरीरात टप्प्याटप्प्याने जैविक बदल घडू लागतात. हृदयाची धडधड थांबल्यानंतर शरीराला ऑक्सिजनचा पुरवठा बंद होतो. त्यामुळे मेंदू, हृदय, फुफ्फुसे आणि इतर अवयवांतील पेशी हळूहळू निकामी होऊ लागतात. मात्र प्रत्येक अवयवाचा कार्यरत राहण्याचा कालावधी वेगळा असतो.

मृत्यूनंतर शरीरात काय घडते?

तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, मृत्यूनंतर काही मिनिटांतच शरीरातील पेशींना ऑक्सिजन मिळणे बंद होते. त्यानंतर अवयवांचे विघटन (Autolysis) सुरू होते. रक्ताभिसरण थांबल्यामुळे रक्त एका ठिकाणी साचू लागते. यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो. या प्रक्रियेला लिव्हर मॉर्टिस (Livor Mortis) असे म्हणतात. याचबरोबर शरीरातील स्नायूंमध्ये रिगर मॉर्टिस (Rigor Mortis) म्हणजे ताठरपणा येण्यास सुरुवात होते. या प्रक्रियेचा वेग वातावरणातील तापमान, मृत्यूचे कारण आणि शरीराच्या स्थितीनुसार बदलू शकतो.

मृत्यूनंतर कोणता अवयव किती वेळ कार्यरत राहतो?

मेंदू (Brain) : मेंदू हा ऑक्सिजनवर सर्वाधिक अवलंबून असलेला अवयव आहे. हृदय बंद झाल्यानंतर 3 ते 7 मिनिटांत मेंदूच्या पेशी कायमस्वरूपी निकामी होऊ लागतात.

हृदय (Heart): हृदयाची धडधड मृत्यूनंतर त्वरित थांबते. मात्र अवयवदानासाठी हृदय योग्य पद्धतीने काढून सुमारे 4 ते 6 तासांच्या आत प्रत्यारोपण करणे आवश्यक असते.

फुफ्फुसे (Lungs): फुफ्फुसे श्वसन थांबल्यानंतर कार्य करणे बंद करतात. प्रत्यारोपणासाठी ती साधारण 4 ते 6 तासांपर्यंत सुरक्षित वापरता येऊ शकतात.

यकृत (Liver): यकृताचे चयापचय कार्य मृत्यूनंतर लवकर थांबते. मात्र प्रत्यारोपणासाठी योग्य परिस्थितीत ते 8 ते 12 तासांपर्यंत जतन करता येते.

किडनी (Kidneys) :किडनी हे प्रत्यारोपणासाठी सर्वाधिक वापरले जाणारे अवयव आहे. योग्य कोल्ड स्टोरेजमध्ये ते 24 ते 36 तासांपर्यंत सुरक्षित ठेवता येते.

डोळ्यांचा कॉर्निया (Cornea): डोळ्यांचा संपूर्ण अवयव नव्हे, तर कॉर्निया मृत्यूनंतरही काही काळ उपयोगी राहतो. कॉर्निया सामान्यतः 12 ते 24 तासांच्या आत काढून नेत्रदानासाठी वापरता येतो.

मृत्यूनंतर शरीरात होणारे बदल

पहिल्या काही मिनिटांत

• हृदयाची धडधड थांबते.
• फुफ्फुसे श्वसन थांबवतात.
• मेंदूला ऑक्सिजन मिळणे बंद होते.
• रक्ताभिसरण थांबून रक्त एका ठिकाणी साचू लागते.

एका तासाच्या आत

• त्वचेचा रंग फिका पडू लागतो.
• स्नायूंची लवचिकता कमी होते.
• यकृताचे चयापचय कार्य थांबू लागते.

2 ते 6 तासांनंतर

• स्नायूंमध्ये ताठरपणा (Rigor Mortis) सुरू होतो.
• पापण्या आणि जबड्याचे स्नायू प्रथम कडक होतात.

6 ते 12 तासांनंतर

• संपूर्ण शरीरातील स्नायू ताठ होतात.
• पाचक एन्झाइम्समुळे शरीरातील ऊतींचे विघटन (Autolysis) सुरू राहते.

अवयवदानासाठी वेळ का महत्त्वाची असते?

मृत्यूनंतर अवयव जास्त काळ कार्यरत राहत नसल्याने प्रत्यारोपणासाठी वेळ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे अवयवदानाची प्रक्रिया तातडीने सुरू करावी लागते. वेळेत अवयव काढून योग्य तापमानात जतन केल्यास ते दुसऱ्या रुग्णाला प्रत्यारोपित करून त्याचे प्राण वाचवता येतात.

तज्ज्ञांच्या मते, मृत्यूनंतर शरीरात होणारे बदल प्रत्येक व्यक्तीत सारखेच असतील असे नाही. तापमान, मृत्यूचे कारण, शरीराची प्रकृती आणि वैद्यकीय परिस्थिती यानुसार हे बदल कमी-अधिक वेगाने होऊ शकतात. त्यामुळे याबाबतची माहिती केवळ सर्वसाधारण वैद्यकीय संदर्भ म्हणूनच घ्यावी.

अवयवदानाबाबत जागरूकता वाढवणे आणि योग्य वेळी निर्णय घेणे हे अनेक रुग्णांना नवजीवन देऊ शकते. त्यामुळे मृत्यूनंतरही एका व्यक्तीचे अवयव अनेकांना आयुष्य देऊ शकते.