( नवी दिल्ली )
देशातील वन्यजीव संवर्धन अधिक प्रभावी करण्यासाठी आणि मानव-वन्यजीव संघर्षाच्या घटनांना वेगाने प्रतिसाद देण्यासाठी ‘राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण’ (NTCA) ने मोठा निर्णय घेतला आहे. देशातील विविध व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये 38 अतिरिक्त तात्पुरती ‘रेस्क्यू-रिहॅब-रिलीज’ (RRR) केंद्रे उभारण्याची शिफारस करण्यात आली असून, यासंदर्भातील धोरणात्मक आराखडा (Strategic Roadmap) प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.
‘Roadmap to Rescue: Strategic Roadmap for Establishment of Temporary/Transit Facilities for Rescue-Rehab-Release of Wild Animals in Tiger Landscapes’ या अहवालात विद्यमान बचाव व्यवस्थेतील उणिवा अधोरेखित करत देशभरात वन्यजीव बचाव आणि पुनर्वसनाची क्षमता वाढविण्याचा आराखडा मांडण्यात आला आहे.
58 पैकी 36 व्याघ्र प्रकल्पांमध्येच बचाव केंद्रे
अहवालानुसार, देशातील 58 व्याघ्र प्रकल्पांपैकी केवळ 36 व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये 40 वन्यजीव बचाव केंद्रे कार्यरत आहेत. अनेक भागांमध्ये भौगोलिकदृष्ट्या या सुविधा उपलब्ध नसल्याने जखमी, विस्थापित किंवा संघर्षग्रस्त वन्यप्राण्यांना वेळेत मदत मिळण्यात अडचणी येतात. ही तफावत दूर करण्यासाठी 38 अतिरिक्त तात्पुरती किंवा ट्रान्झिट RRR केंद्रे उभारण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला आहे.
मानव-वन्यजीव संघर्षावर नियंत्रण मिळविण्यास मदत
व्याघ्र प्रकल्पांबाहेर वन्यजीवांची वाढती हालचाल, जंगलतोड, मानवी अतिक्रमण, शिकार, अपघात, नव्या आजारांचा धोका आणि वाढता मानव-वन्यजीव संघर्ष लक्षात घेता ही केंद्रे अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहेत. धोरणात्मक ठिकाणी उभारण्यात येणारी ही केंद्रे वन्यजीवांना तातडीने उपचार, पुनर्वसन आणि योग्य वेळी नैसर्गिक अधिवासात सोडण्याची सुविधा उपलब्ध करून देतील.
विद्यमान बचाव केंद्रांचेही होणार आधुनिकीकरण
या आराखड्याअंतर्गत केवळ नवीन केंद्रांची उभारणीच नव्हे, तर सध्या कार्यरत असलेल्या वन्यजीव बचाव केंद्रांचे आधुनिकीकरण आणि अद्ययावतीकरण करण्यावरही भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे देशभरात वन्यजीव बचावाची एक सक्षम आणि समन्वित यंत्रणा उभारण्याचा NTCAचा उद्देश आहे.
कठोर मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार केंद्रांचे संचालन
प्रस्तावित RRR केंद्रांचे संचालन वन्यजीव (संरक्षण) कायदा 1972, सेंट्रल झू अथॉरिटी (CZA), राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA), पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC) तसेच संबंधित राज्यांच्या वन विभागांनी जारी केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार करण्यात येणार आहे.
प्रत्येक वन्यप्राण्याच्या जीवनात हस्तक्षेप नाही
अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे की, वन्यजीव बचाव म्हणजे प्रत्येक मुक्तपणे वावरणाऱ्या प्राण्याच्या जीवनात हस्तक्षेप करणे नव्हे. संघर्ष, गंभीर दुखापत, आजारपण, अडकणे, विस्थापन, अनाथ होणे किंवा इतर असाधारण परिस्थितीत तातडीच्या मदतीची गरज असलेल्या वन्यप्राण्यांसाठीच ही केंद्रे कार्यरत राहतील. यामध्ये प्राणी कल्याण, वैज्ञानिक व्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप कमीत कमी ठेवण्याच्या तत्त्वांना प्राधान्य दिले जाईल.
NTCAच्या या उपक्रमामुळे देशातील व्याघ्र प्रकल्पांमधील वन्यजीव संरक्षण अधिक मजबूत होण्यास, मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यास आणि जखमी किंवा संकटात सापडलेल्या वन्यप्राण्यांना वेळेत मदत उपलब्ध होण्यास मोठी मदत होणार असल्याचे मानले जात आहे.
