इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्षाने अत्यंत धोकादायक वळण घेतले आहे. मागील 24 तासांत जगातील तब्बल 15 देशांमध्ये हल्ले झाल्याचे दावे समोर आले असून, पश्चिम आशिया पूर्णपणे अस्थिर झाला आहे. अमेरिका–इस्रायलच्या संयुक्त कारवाईत इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी यांच्या हत्येनंतर परिस्थिती अधिकच चिघळली आहे.
या घटनेनंतर इराणने आखाती देशांवर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले सुरू केल्याचा दावा केला जात आहे. प्रत्युत्तरादाखल इस्रायलने इराणवरील हल्ल्यांची तीव्रता वाढवली आहे. याच दरम्यान जर्मनी, ब्रिटन आणि फ्रान्स यांनी जारी केलेल्या संयुक्त निवेदनामुळे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठी खळबळ उडाली आहे. आपल्या हितसंबंधांचे आणि सहयोगी देशांचे संरक्षण करण्यासाठी आवश्यक पावले उचलू, असा स्पष्ट इशारा देण्यात आला आहे. त्यामुळे युद्धाची व्याप्ती आणखी वाढण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
लेबनॉनमधील हिजबुल्लाहने उत्तरेकडील सीमेवरून इस्रायलवर रॉकेट हल्ले केल्याचा दावा केला आहे. खामेनी यांच्या हत्येचा बदला घेण्यासाठी हे हल्ले केल्याचे हिजबुल्लाहने म्हटले आहे. प्रत्युत्तरादाखल इस्रायलने लेबनॉनमधील हिजबुल्लाहच्या तळांवर हवाई हल्ले सुरू केले आहेत. हिजबुल्लाहकडे लांब पल्ल्याची क्षेपणास्त्रे आणि मोठी लष्करी यंत्रणा आहे. ही संघटना पूर्ण क्षमतेने युद्धात उतरल्यास इस्रायलला एकाच वेळी दोन आघाड्यांवर लढावे लागू शकते, असे संरक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे.
सोशल मीडियावर ‘तिसरे महायुद्ध’ ट्रेंड
मध्यपूर्वेतील वाढता संघर्ष, अनेक देशांचा सहभाग आणि महासत्तांच्या इशाऱ्यांमुळे सोशल मीडियावर “तिसरे महायुद्ध” हा शब्द जोरदार ट्रेंड होत आहे. मात्र संरक्षण तज्ज्ञ याबाबत सावध भूमिका घेत आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, प्रत्येक बहु-देशीय संघर्षाला जागतिक युद्ध म्हणता येत नाही. जेव्हा युद्ध अनेक खंडांमध्ये पसरते, प्रमुख महासत्तांना थेट समोरासमोर आणते आणि त्याचा जागतिक अर्थव्यवस्था, व्यापार, ऊर्जा पुरवठा आणि वाहतुकीवर मोठा परिणाम होतो, तेव्हाच त्याला “विश्वयुद्ध” म्हणता येते. सध्याची परिस्थिती गंभीर असली तरी, तिला अद्याप तिसरे महायुद्ध म्हणणे घाईचे ठरेल, असे मत व्यक्त केले जात आहे.
इराण अणुशस्त्रांचा पर्याय निवडणार का?
या संघर्षात सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारा प्रश्न म्हणजे इराण अणुशस्त्रांचा पर्याय निवडणार का? इराणने अद्याप अधिकृतपणे अणुबॉम्ब बनवल्याचा दावा केलेला नाही आणि त्यांचा अणुकार्यक्रम शांततापूर्ण असल्याचे सांगितले जाते. मात्र पाश्चात्य देशांना तो अण्वस्त्र क्षमतेच्या जवळ पोहोचल्याची दीर्घकाळापासून भीती आहे. तज्ज्ञांच्या मते, परिस्थिती अधिक बिघडली आणि इराणला अस्तित्वाचा धोका वाटल्यास दोन पर्याय खुले राहतात. एक म्हणजे अणुकार्यक्रम अधिक वेगाने पुढे नेणे किंवा दुसरा म्हणजे प्रतिबंध निर्माण करण्यासाठी अणुक्षमता उघडपणे दाखवणे. असे झाल्यास अमेरिका आणि इस्रायलची प्रतिक्रिया अत्यंत तीव्र असू शकते.
रशिया आणि चीनची भूमिका निर्णायक ठरणार?
सध्या रशिया आणि चीन उघडपणे युद्धात उतरलेले नाहीत. दोन्ही देशांनी संयम राखण्याचे आवाहन केले आहे. रशिया आधीच युक्रेन युद्धात गुंतलेला आहे, तर चीन आर्थिक आणि सामरिक हितसंबंधांचे संतुलन साधताना दिसतो. मात्र परिस्थिती आणखी चिघळली आणि इराणने उघडपणे मदतीची मागणी केली, तर रशिया आणि चीन लष्करी किंवा आर्थिक सहाय्य देऊ शकतात. तसे झाले तर हा संघर्ष प्रादेशिक मर्यादांपलीकडे जाऊन बहुध्रुवीय जागतिक संघर्षात रूपांतरित होऊ शकतो.
तिसरे महायुद्ध टाळण्यासाठी राजनैतिक पर्याय
तज्ज्ञांच्या मते, पुढील काही दिवस अत्यंत निर्णायक असतील. युरोपीय देश, आखाती राष्ट्रे आणि संयुक्त राष्ट्रे बॅकचॅनल वाटाघाटींचा प्रयत्न करतील. हल्ले मर्यादित आणि नियंत्रित राहिले, तर तणाव कमी होण्याची शक्यता आहे. मात्र कोणतीही भावनिक किंवा अतिआक्रमक पावले परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर नेऊ शकतात.
हल्ले झाल्याचा दावा असलेले देश
इस्रायल, अमेरिका, UAE, सौदी अरेबिया, कतार, कुवेत, जॉर्डन, इराक, बहारीन, ओमान, सीरिया, सायप्रस, फ्रान्स, इटली आणि UK.
महायुद्ध कधी सुरू झाले असे मानले जाते?
महायुद्धाची कोणतीही अधिकृत घोषणा केली जात नाही. मात्र युद्ध अनेक खंडांमध्ये पसरले, प्रमुख महासत्ता थेट भिडल्या आणि त्याचा जागतिक अर्थव्यवस्था, तेल पुरवठा, व्यापार व वाहतुकीवर मोठा परिणाम झाला, तर तो संघर्ष अप्रत्यक्षपणे ‘महायुद्ध’ मानला जातो.
सध्याची परिस्थिती अत्यंत धोकादायक आणि अस्थिर आहे. मात्र सर्व प्रमुख महासत्ता अद्याप थेट युद्धात उतरलेल्या नाहीत. त्यामुळे तज्ज्ञ सध्याच्या संघर्षाला “प्रादेशिक” किंवा “बहु-देशीय” युद्ध मानत आहेत, तिसरे महायुद्ध नव्हे. तरीही, पुढील काही दिवसांत घेतले जाणारे निर्णय जगाच्या भवितव्याची दिशा ठरवणारे असतील.
