(देवळे / प्रकाश चाळके)
महाराष्ट्राचे नंदनवन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोकणाला निसर्गाचे भरभरून वरदान लाभले आहे. सह्याद्रीच्या उंच पर्वतरांगा, पश्चिमेला पसरलेला अरबी समुद्र आणि हिरव्यागार वनराईने नटलेली भूमी यामुळे कोकणाचे निसर्गवैभव खुलून दिसते. येथील सुपीक मातीत आंबा आणि काजूचे सोनं पिकतं. निसर्गाच्या या समृद्ध देणगीसोबतच कोकणी माणसाची आपल्या ग्रामदेवता आणि निसर्गावरील श्रद्धाही तितकीच दृढ आहे. त्यामुळे पाण्याची उपलब्धता कमी-जास्त होऊ शकते; मात्र कोकणात गावोगावी पाण्याचा पूर्ण दुष्काळ पडणार नाही, असा ठाम विश्वास कोकणी माणूस व्यक्त करतो.
सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा आणि अरबी समुद्र यांचे कोकणाच्या पर्जन्यमानातील महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. समुद्रातून तयार होणारे बाष्पयुक्त ढग वाऱ्यांच्या प्रवाहासोबत सह्याद्रीच्या दिशेने जातात. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमुळे या ढगांना अडथळा निर्माण होऊन कोकणात पाऊस पडतो. त्यामुळे सह्याद्री आणि अरबी समुद्र हे कोकणाच्या जलसमृद्धीचे प्रमुख आधार असल्याची भावना येथील ज्येष्ठ मंडळी अनेकदा व्यक्त करतात.
कोकणातील निसर्गसंपन्नतेसोबतच येथील धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांनाही विशेष महत्त्व आहे. प्रत्येक गावात गणपती, दसरा, दीपावली, देवदीपावली आणि होळी अर्थात शिमगोत्सव मोठ्या श्रद्धेने साजरे केले जातात. गावोगावी असलेल्या रहाटीच्या परंपरेत ग्रामदेवतांची राखण-रखवाली आणि गावाच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना केली जाते. प्रत्येक गावाच्या ग्रामदेवतेवर ग्रामस्थांची नितांत श्रद्धा असते. निसर्गाची अवकृपा झाली, तरी त्यातून मार्ग काढण्याचे बळ आपल्या ग्रामदेवतांच्या आशीर्वादामुळे मिळते, अशी कोकणी माणसाची भावना आहे.
मार्लेश्वराच्या रूपाने सह्याद्रीच्या कुशीत लाभलेले देवस्थान, रत्नागिरीच्या समुद्रकिनारी असलेल्या भैरीबुवावरील श्रद्धा आणि रत्नागिरीच्या किल्ल्यावरील भगवती मातेचे आशीर्वाद यांचा उल्लेखही कोकणी माणूस भक्तिभावाने करतो. निसर्गाचे वरदान आणि ग्रामदेवतांवरील अढळ श्रद्धा यांमुळे कोकणातील जनतेला पाण्याच्या संकटावर मात करता येईल, असा त्यांचा विश्वास आहे.
पाणी कमी-जास्त होऊ शकते, काही काळ पाणीटंचाई जाणवू शकते; परंतु संपूर्ण गावागावांत पाण्याचे दुर्भिक्ष निर्माण होईल, असा दुष्काळ कोकणात पडणार नाही, अशी आशावादी भावना कोकणी माणूस व्यक्त करतो. सह्याद्रीचा आशीर्वाद, अरबी समुद्राचा खळखळाट आणि ग्रामदेवतांवरील श्रद्धा या सगळ्यांच्या बळावर कोकणाची जलसमृद्धी कायम राहील, असा विश्वास येथील जनमानसात आजही दृढ आहे.
