नवरात्रोत्सव हा देवी आदिशक्तीच्या उपासनेचा आणि भक्तीभावाने तिच्या नऊ रूपांची आराधना करण्याचा महत्त्वपूर्ण सण आहे. या काळात अनेक घरांमध्ये घटस्थापना करून देवीची पूजा-अर्चना, अखंड दीपप्रज्वलन, दुर्गासप्तशतीचे पठण, नवचंडी होमहवन तसेच अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी कुमारिका पूजन केले जाते. घटस्थापनेपासून दसऱ्यापर्यंत घरात सात्त्विक वातावरण ठेवणे, पूजेचे साहित्य आधीच तयार ठेवणे आणि परंपरेनुसार पूजा करणे याला महत्त्व दिले जाते. घटस्थापनेची जागा, कलशाची मांडणी, पूजेचा क्रम आणि मुहूर्त याबाबत भाविकांकडून विशेष काळजी घेतली जाते.
यंदाचा शारदीय नवरात्रोत्सव उद्या ११ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू होणार असून, २० ऑक्टोबर रोजी दसऱ्याने या पर्वाची सांगता होईल. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी घटस्थापना केली जाते. त्यानंतर पुढील नऊ दिवस देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. काही कुटुंबांमध्ये घटस्थापना केल्यानंतर इतर देवींची पूजा केली जात नाही, तर काही ठिकाणी घटस्थापना केलेल्या जागी दररोज देवीची पूजा-अर्चना करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुटुंबातील प्रथा आणि परंपरेनुसार पूजेची पद्धत वेगवेगळी असू शकते.
घटस्थापनेचा मुहूर्त आणि महत्त्वाच्या तिथी
११ ऑक्टोबर रोजी प्रतिपदेला घटस्थापना केली जाणार आहे. दिलेल्या मुहूर्तानुसार, सकाळी ६ वाजून १९ मिनिटांपासून ते सकाळी १० वाजून १२ मिनिटांपर्यंत कलश स्थापनेसाठी मुख्य वेळ आहे. सकाळी काही कारणास्तव घटस्थापना करणे शक्य न झाल्यास, दुपारी ११ वाजून ४४ मिनिटांपासून ते दुपारी १२ वाजून ३१ मिनिटांपर्यंत अभिजित योगात घटस्थापना करता येईल. घटस्थापना करताना राहुकाळ टाळून योग्य मुहूर्तावर पूजा करण्यास महत्त्व दिले जाते.
यंदा ११ ऑक्टोबर रोजी प्रतिपदेला घटस्थापना होईल. १९ ऑक्टोबर रोजी महाअष्टमी साजरी केली जाईल, तर २० ऑक्टोबर रोजी महानवमी आणि विजयादशमीचा सण साजरा केला जाणार आहे. नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीची पूजा, अखंड दीपप्रज्वलन, दुर्गासप्तशती पाठ, नवचंडी होमहवन आणि कुमारिका पूजन यांसारखे धार्मिक विधी अनेक कुटुंबांमध्ये केले जातात.
पाच टप्प्यांत घटस्थापनेची तयारी आणि पूजा विधी
घटस्थापना हा नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या दिवसाचा प्रमुख विधी मानला जातो. पुढील नऊ दिवसांच्या पूजेची सुरुवात या विधीने होते. घटस्थापना करण्यापूर्वी घरातील जागा स्वच्छ करून पूजेचे साहित्य एकत्र ठेवावे. परंपरेनुसार घटस्थापना करण्यासाठी पुढील क्रमाने तयारी करता येते.
पहिली पायरी : जागेची निवड आणि देवीचे आसन
घरातील जागा स्वच्छ करून ईशान्य कोपऱ्यात किंवा पूर्व दिशेला लाकडी चौरंग ठेवावा. त्यावर नवीन लाल वस्त्र अंथरावे आणि देवी दुर्गेची तसबीर किंवा मूर्ती स्थापित करावी. पूजेच्या जागेवर पावित्र्य आणि स्वच्छता राखण्याला महत्त्व दिले जाते.
दुसरी पायरी : मातीचे पात्र आणि धान्याची पेरणी
चौरंगाजवळ पसरट मातीचे पात्र ठेवून त्यात स्वच्छ माती भरावी. त्या मातीवर जव किंवा अन्य धान्याचे दाणे पसरवून हलका पाण्याचा शिडकावा करावा. नवरात्राच्या नऊ दिवसांत या धान्याला अंकुर फुटतात. हे अंकुर शुभ मानले जातात आणि देवीच्या उपस्थितीचे तसेच घराच्या सुदैवाचे प्रतीक समजले जातात.
तिसरी पायरी : मंगल कलशाची स्थापना
तांब्याचा किंवा मातीचा कलश घेऊन त्यावर कुंकवाने स्वस्तिक रेखाटावे. कलशात गंगाजलमिश्रित शुद्ध पाणी भरावे. त्यात एक नाणे, अख्खी सुपारी आणि अक्षता टाकाव्यात. कलशाच्या काठावर पाच किंवा सात आंब्याची पाने ठेवावीत. त्यानंतर लाल धागा गुंडाळलेला शेंडीसह नारळ कलशावर व्यवस्थित ठेवावा. हा कलश धान्य पेरलेल्या पात्राच्या मध्यभागी स्थापित करावा.
घटस्थापनेच्या पारंपरिक पद्धतीत कलशाला ब्रह्मांड आणि देवी दुर्गेच्या उपस्थितीचे प्रतीक मानले जाते. कलशामध्ये देवीचे आवाहन करणाऱ्या प्रार्थनेने विधीची सुरुवात केली जाते. त्यानंतर देवी महात्म्य किंवा दुर्गासप्तशतीचे पठण केले जाते.
चौथी पायरी : अखंड नंदादीप प्रज्वलित करणे
देवीच्या उजव्या बाजूला तिळाच्या तेलाचा किंवा गायीच्या तुपाचा दिवा लावावा. नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत ज्योत अखंड तेवत राहील, अशा सुरक्षित ठिकाणी दिव्याची व्यवस्था करावी. दिवा प्रज्वलित करताना त्यात तेल किंवा तूप पुरेशा प्रमाणात आहे याची काळजी घ्यावी. ज्योत तेवत ठेवताना आगीचा धोका निर्माण होणार नाही, याचीही खबरदारी घ्यावी.
पाचवी पायरी : देवीचे आवाहन, नैवेद्य आणि आरती
घटस्थापनेनंतर देवीला घरी वास्तव्य करण्याचे आवाहन करावे. हळद, कुंकू, अक्षता आणि सुवासिक ताजी फुले अर्पण करावीत. ऋतुफळे, मिठाई किंवा गोडाधोडाचा नैवेद्य दाखवावा. त्यानंतर धूप आणि कापूर लावून भक्तिभावाने देवीची आरती करावी. पुढील नऊ दिवस दररोज फुले, धूप आणि दिव्याने कलशाची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
घटस्थापनेसाठी आवश्यक पूजेचे साहित्य
घटस्थापनेच्या वेळी ऐनवेळी धावपळ होऊ नये, यासाठी आवश्यक साहित्य आधीच एकत्र ठेवणे सोयीचे ठरते. देवीची तसबीर किंवा मूर्ती, लाकडी चौरंग आणि नवीन लाल वस्त्र ही पूजेच्या जागेसाठी आवश्यक सामग्री आहे. घटस्थापनेसाठी सुपीक माती, जव किंवा अन्य धान्याचे दाणे, तांब्याचा किंवा मातीचा कलश, गंगाजल, सुपारी, नाणी आणि अक्षता यांची व्यवस्था करावी.
कलशासाठी आंब्याची ताजी पाने आणि शेंडी असलेला नारळ आवश्यक असतो. देवीच्या पूजेसाठी लाल फुलांचा हार, कुंकू, हळद, धूप, अगरबत्ती, कापूर आणि अक्षता जवळ ठेवाव्यात. अखंड ज्योतीसाठी समई किंवा दिवा तसेच शुद्ध तूप अथवा तेल तयार ठेवावे. नैवेद्यासाठी ताजी फळे, सुका मेवा आणि खडीसाखर वापरता येते. देवीच्या शृंगारासाठी हिरव्या बांगड्या, टिकली, कुंकू आणि अन्य शृंगार साहित्याचीही व्यवस्था केली जाते.
नवरात्रातील देवीचे नऊ रंग आणि त्यांचे महत्त्व
नवरात्रोत्सवात देवीला दररोज वेगवेगळ्या रंगांची वस्त्रे आणि फुले अर्पण करण्याची प्रथा आहे. यंदाच्या नवरात्रोत्सवासाठी दिलेल्या रंगांच्या क्रमवारीनुसार नऊ दिवसांचे रंग पुढीलप्रमाणे आहेत.
११ ऑक्टोबर, रविवार रोजी नारंगी रंग आहे. १२ ऑक्टोबर, सोमवार रोजी पांढरा रंग, १३ ऑक्टोबर, मंगळवार रोजी लाल रंग आणि १४ ऑक्टोबर, बुधवार रोजी रॉयल ब्ल्यू रंग आहे. १५ ऑक्टोबर, गुरुवार रोजी पिवळा रंग, १६ ऑक्टोबर, शुक्रवार रोजी हिरवा रंग, १७ ऑक्टोबर, शनिवार रोजी राखाडी रंग, १८ ऑक्टोबर, रविवार रोजी जांभळा रंग आणि १९ ऑक्टोबर, सोमवार रोजी मोरपंखी रंग आहे. या रंगांनुसार देवीला वस्त्रे, फुले किंवा पूजेतील अन्य साहित्य अर्पण केले जाते. मात्र, रंग पाळण्याची पद्धत प्रादेशिक आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
नवरात्र म्हणजे काय? देवीच्या नऊ रूपांच्या उपासनेचा उत्सव
नवरात्र हा देवी दुर्गा आणि तिच्या नऊ रूपांना समर्पित नऊ दिवसांचा हिंदू सण आहे. या उत्सवातून चांगल्याचा वाईटावर होणारा विजय साजरा केला जातो. विशेषतः देवी दुर्गेने नऊ दिवसांच्या युद्धानंतर महिषासुराचा पराभव केल्याची कथा नवरात्रोत्सवाशी जोडलेली आहे. प्रत्येक दिवस देवीच्या एका रूपाला समर्पित असतो. या काळात भक्त त्या रूपानुसार फुले, रंग आणि नैवेद्य अर्पण करून देवीची पूजा करतात.
वर्षभरात चैत्र नवरात्री, आषाढ नवरात्री, शारद नवरात्री आणि पौष नवरात्री अशा चार नवरात्री येतात. यापैकी मार्च-एप्रिलमध्ये येणारी चैत्र नवरात्री आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये येणारी शारद नवरात्री मोठ्या प्रमाणावर साजरी केली जाते. अश्विन महिन्यात येणारी शारद नवरात्री विशेष महत्त्वाची मानली जाते. दहाव्या दिवशी विजयादशमी म्हणजेच दसरा साजरा करून या पर्वाची सांगता होते.
नवरात्रीमागील कथा : देवी दुर्गा आणि महिषासुराचा वध
नवरात्रोत्सवामागील प्रमुख कथा मार्कंडेय पुराणातील ‘देवी महात्म्य’ या ग्रंथात वर्णन केलेली आहे. या ग्रंथाला दुर्गासप्तशती किंवा चंडी पाठ असेही म्हटले जाते. कथेनुसार, राक्षसराजा महिषासुराला असा वर मिळाला होता की कोणताही मनुष्य किंवा देव त्याचा पराभव करू शकणार नाही. या वरामुळे त्याने आकाश आणि पृथ्वीवर दहशत माजवण्यास सुरुवात केली.
महिषासुराला रोखण्यात अपयश आल्याने देवांनी आपापल्या शक्ती एकत्र केल्या आणि देवी दुर्गेची निर्मिती केली. ती सर्व देवतांच्या एकत्रित शक्तीचे प्रतीक असलेली दिव्य योद्धा होती. देवी दुर्गेने नऊ दिवस महिषासुर आणि त्याच्या सैन्याशी युद्ध केले. महिषासुर प्रत्येक दिवशी वेगवेगळे रूप धारण करून देवीपासून बचाव करण्याचा प्रयत्न करत असे. देवीनेही त्याचा सामना करण्यासाठी त्यानुसार युद्ध केले.
दहाव्या दिवशी, म्हणजे विजयादशमीला, देवी दुर्गेने महिषासुराचा त्याच्या म्हशीच्या रूपात वध केला. धर्माचा अधर्मावर झालेला विजय म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो. याच विजयाच्या स्मरणार्थ नवरात्रोत्सव आणि दसरा यांना विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
नवरात्रोत्सवाशी संबंधित आणखी एका कथेनुसार, भगवान राम यांनी रावणाविरुद्धच्या युद्धाला जाण्यापूर्वी विजयासाठी देवी दुर्गेची नऊ दिवस पूजा केली होती. उत्तर भारतातील अनेक परंपरांमध्ये नवरात्राचे नऊ दिवस रामाच्या उपासनेशी जोडले जातात, तर दहाव्या दिवशी रामाने रावणाचा पराभव केल्याच्या स्मरणार्थ दसरा साजरा केला जातो.
नवदुर्गेची नऊ रूपे आणि त्यांचे वैशिष्ट्य
नवरात्रातील प्रत्येक दिवस देवी दुर्गेच्या एका विशिष्ट रूपाला समर्पित असतो. या नऊ रूपांना एकत्रितपणे ‘नवदुर्गा’ असे म्हटले जाते. प्रत्येक रूपाचे स्वतंत्र धार्मिक महत्त्व असून भक्त त्या रूपाची पूजा करून देवीचा आशीर्वाद मागतात.
पहिला दिवस — शैलपुत्री
शैलपुत्री ही हिमालयाची कन्या मानली जाते. तिचे वाहन बैल असून तिच्या हातात त्रिशूळ आणि कमळ असते. ती निसर्गाच्या शक्तीचे प्रतीक मानली जाते. प्रतिपदेच्या दिवशी नवदुर्गेच्या या पहिल्या रूपाची पूजा केली जाते.
दुसरा दिवस — ब्रह्मचारिणी
ब्रह्मचारिणी हे पार्वतीचे तपश्चर्येतील रूप मानले जाते. भगवान शिव यांना प्राप्त करण्यासाठी पार्वतीने कठोर तप केले होते. या रूपात देवीच्या हातात जपमाळ आणि पाण्याचा कलश असतो. ब्रह्मचारिणी भक्ती, संयम आणि कठोर तपश्चर्येचे प्रतीक आहे.
तिसरा दिवस — चंद्रघंटा
चंद्रघंटा देवीच्या कपाळावर अर्धचंद्र असतो. युद्धासाठी सज्ज असलेल्या या रूपातून शौर्य आणि शांतता यांचा समन्वय दिसून येतो. भक्त देवीच्या या रूपाची पूजा करून धैर्य आणि संरक्षणाचा आशीर्वाद मागतात.
चौथा दिवस — कुष्मांडा
कुष्मांडा ही विश्वाची निर्माती मानली जाते. ती सूर्याच्या गाभ्यात निवास करते आणि जगाला ऊर्जा व प्रकाश देते, अशी धार्मिक मान्यता आहे. ‘हसून विश्वाची निर्मिती करणारी’ असा तिच्या नावाचा अर्थ सांगितला जातो.
पाचवा दिवस — स्कंदमाता
स्कंदमाता ही भगवान कार्तिकेय अर्थात स्कंद यांची माता आहे. सिंहावर विराजमान असलेल्या या देवीच्या मांडीवर कार्तिकेय असतात. ती मातृत्व, प्रेम आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानली जाते. आई ज्या प्रकारे आपल्या मुलाचे रक्षण करते, त्याचप्रमाणे स्कंदमाता भक्तांचे रक्षण करते, अशी श्रद्धा आहे.
सहावा दिवस — कात्यायनी
महिषासुराचा वध करण्यासाठी तीन प्रमुख देवांच्या क्रोधातून कात्यायनी देवीचा जन्म झाला, अशी कथा आहे. हे दुर्गेचे उग्र योद्धा रूप मानले जाते. सिंहावर स्वार असलेल्या या देवीच्या चारही हातांत शस्त्रे असतात.
सातवा दिवस — कालरात्री
कालरात्री हे देवीचे सर्वांत उग्र रूप मानले जाते. तिची त्वचा काळी, केस विस्कटलेले आणि तोंड व नाकातून ज्वाला निघत असल्याचे वर्णन केले जाते. ती अंधार, अज्ञान आणि दुष्ट शक्तींचा नाश करते. रूप भयावह असले तरी भक्तांना धैर्य आणि निर्भयतेचा आशीर्वाद देणारी देवी म्हणून तिची पूजा केली जाते.
आठवा दिवस — महागौरी
महागौरी हे देवीचे शांत, शुद्ध आणि सौम्य रूप आहे. तिचा रंग पांढरा किंवा सोनेरी असल्याचे वर्णन केले जाते. ती शांती, पवित्रता आणि क्षमेचे प्रतीक मानली जाते. भक्त आपल्या चुका दूर होऊन नवीन सुरुवात करता यावी, यासाठी देवीचा आशीर्वाद मागतात.
नववा दिवस — सिद्धीदात्री
सिद्धीदात्री ही नवदुर्गेचे नववे आणि अंतिम रूप आहे. ती कमळावर विराजमान असते आणि तिच्याकडे आठ सिद्धी असल्याचे मानले जाते. भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी देवी म्हणून तिची पूजा केली जाते. नवरात्राच्या नवव्या दिवशी, म्हणजे नवमीला, सिद्धीदात्रीची आराधना केली जाते.
नवरात्रातील दररोजची पूजा आणि मंत्रपठण
नवरात्राच्या प्रत्येक दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करून देवीच्या मूर्तीसमोर किंवा तसबिरीसमोर दिवा आणि धूप लावण्याची परंपरा आहे. पूजेच्या ताटात कुंकू, हळद, अक्षता, लाल फुले, दिवा, धूप आणि नैवेद्यासाठी मिठाई किंवा फळे ठेवली जातात. पहिल्या दिवशी मुख्य पूजा सुरू करण्यापूर्वी घटस्थापना केली जाते.
नऊ दिवस देवी महात्म्य किंवा दुर्गासप्तशतीचे पठण करण्याची परंपरा आहे. काही कुटुंबांमध्ये दररोज दुर्गासप्तशतीतील किमान एका अध्यायाचे पठण केले जाते. दुर्गा चालीसा आणि देवी स्तोत्राचे पठणही अनेक भक्त करतात. अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी कुमारिका पूजन केले जाते. या विधीत लहान मुलींना घरी आमंत्रित करून त्यांचे पाय धुतले जातात, त्यांना भोजन दिले जाते आणि भेटवस्तू देऊन देवीचे प्रतीक म्हणून त्यांचा सन्मान केला जातो.
नवरात्रात म्हटला जाणारा प्रमुख दुर्गामंत्र ‘ॐ दुं दुर्गायै नमः’ हा आहे. देवीच्या स्तुतीसाठी पुढील श्लोकही म्हटला जातो : या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता, नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः. हा श्लोक देवीच्या सर्वव्यापी शक्तीचे स्मरण करून तिची स्तुती करण्यासाठी म्हटला जातो.
नवरात्रातील उपवासाचे नियम आणि आहार
नवरात्रोत्सवात उपवास करण्याची प्रथा मोठ्या प्रमाणावर पाळली जाते. अनेक भक्त नऊ दिवस धान्य, मांसाहार, कांदा, लसूण आणि मद्य टाळतात. उपवासाच्या पदार्थांमध्ये सैंधव मीठ म्हणजेच शैवाल मीठ वापरले जाते, तर नेहमीचे मीठ टाळण्याची प्रथा आहे.
नवरात्रातील उपवासासाठी साबुदाणा खिचडी, कुट्टूच्या पिठाची पुरी, शिंगाड्याच्या पिठाचे पदार्थ, राजगिऱ्याचे पदार्थ, फळे, दूध, दही आणि मखाना यांचा वापर केला जातो. हे पदार्थ उपवासाच्या परंपरेनुसार धान्याच्या वर्गात धरले जात नसल्यामुळे ते उपवासासाठी योग्य मानले जातात.
उपवास करण्याची पद्धत प्रत्येक व्यक्ती आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळी असते. काही भक्त नऊही दिवस अन्न न घेता उपवास करतात, तर काही दिवसातून एकदाच भोजन करतात. काही जण केवळ पहिल्या दिवशी, अष्टमीला आणि नवमीला उपवास करतात, तर उर्वरित दिवस नेहमीचे भोजन घेतात. उपवासासाठी एकच पद्धत बंधनकारक नसून कौटुंबिक परंपरा आणि प्रादेशिक प्रथांनुसार त्याचे स्वरूप ठरते.
अष्टमी आणि नवमीला कुमारिका पूजनाचे महत्त्व
कुमारिका पूजनाला कंजक पूजन असेही म्हटले जाते. हा नवरात्रातील महत्त्वाच्या धार्मिक विधींपैकी एक आहे. कौटुंबिक आणि प्रादेशिक प्रथेनुसार हा विधी अष्टमी किंवा नवमीला केला जातो. साधारणपणे दहा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या नऊ मुलींना घरी आमंत्रित केले जाते. या मुली देवी दुर्गेच्या नऊ रूपांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी श्रद्धा आहे. त्यांच्या माध्यमातून देवी स्वतः घरी आल्याचे प्रतीक मानले जाते.
कुमारिका पूजनाच्या वेळी मुलींचे पाय पाण्याने आणि फुलांच्या पाकळ्यांनी धुतले जातात. त्यांच्या कपाळावर टिळा लावून त्यांना पुरी, चणे आणि हलवा यांचा समावेश असलेले भोजन दिले जाते. हे पदार्थ कुमारिका पूजेतील पारंपरिक प्रसाद मानले जातात. भोजनानंतर मुलींना पैसे, फळे किंवा नवीन कपडे यांसारख्या भेटवस्तू देऊन त्यांचा आदरपूर्वक निरोप घेतला जातो. अनेक कुटुंबांमध्ये या पूजेत एका लहान मुलाचाही समावेश केला जातो. त्याला ‘लंगूर’ किंवा ‘बटुक’ असे म्हटले जाते. तो देवी दुर्गेचा रक्षक मानल्या जाणाऱ्या भगवान भैरवाचे प्रतीक असल्याची धार्मिक मान्यता आहे.
नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत देवीची आराधना, घटस्थापना, दीपप्रज्वलन, उपवास, मंत्रपठण आणि कुमारिका पूजन अशा विविध परंपरा श्रद्धेने पाळल्या जातात. स्वच्छता, सात्त्विक आहार आणि पूजेतील नियमितता यांना या काळात महत्त्व दिले जाते. प्रत्येक कुटुंबाने आपापल्या धार्मिक परंपरेनुसार नवरात्रोत्सव साजरा करताना आवश्यक तयारी आधीच केल्यास पूजा व्यवस्थित पार पाडता येते.
