(रत्नागिरी / वार्ताहर)
पितृपक्ष अर्थात महालयाला सुरुवात झाली की अनेक घरांमध्ये पूर्वजांच्या स्मरणार्थ श्राद्धविधी आणि तर्पण केले जाते. या काळात कावळ्याला नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा असल्याने घराच्या अंगणात, गच्चीवर किंवा परिसरात कावळा येण्याची अनेक कुटुंबे आवर्जून वाट पाहतात. मात्र यंदा महालय सुरू झाल्यानंतरही अनेक ठिकाणी कावळ्यांचा वावर कमी झाल्याचे जाणवत असल्याने ‘कावळे नेमके कुठे गेले?’ हा प्रश्न चर्चेत आला आहे.
भारतीय संस्कृतीत पितृपक्षाला विशेष महत्त्व आहे. पितरांचे स्मरण करून त्यांच्या नावाने अन्नदान, तर्पण आणि श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे. श्राद्धविधीनंतर कावळ्यासाठी अन्न ठेवले जाते. कावळ्याने ते अन्न ग्रहण केल्यास पितरांनी नैवेद्य स्वीकारल्याचे मानण्याची धार्मिक श्रद्धा अनेक भागांत आहे. त्यामुळे महालयाच्या काळात कावळ्यांचे दर्शन आणि त्यांचा वावर अनेकांच्या दैनंदिन धार्मिक भावनेशी जोडला जातो.
मात्र गेल्या काही वर्षांत शहरांबरोबरच ग्रामीण भागातही कावळ्यांची संख्या किंवा त्यांचा सहज दिसणारा वावर कमी झाल्याचे दिसून येत आहे. पूर्वी सकाळच्या वेळी घरांच्या छपरांवर, झाडांवर, वीजेच्या तारांवर किंवा कचऱ्याच्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात कावळे दिसत असत. आता अनेक भागांत त्यांची संख्या तुलनेने कमी जाणवते. त्यामुळे श्राद्धविधीच्या वेळी नैवेद्य ठेवून कावळ्याची प्रतीक्षा करणाऱ्या कुटुंबांना काही वेळा बराच वेळ थांबावे लागते.
कावळ्यांच्या संख्येत किंवा वावरात होणाऱ्या बदलामागे अनेक नैसर्गिक आणि मानवी कारणे असू शकतात. झपाट्याने होणारे शहरीकरण, मोठ्या प्रमाणावर होणारी वृक्षतोड, जुन्या झाडांची संख्या कमी होणे आणि पक्ष्यांना सुरक्षित घरटी बांधण्यासाठी योग्य जागांचा अभाव याचा परिणाम पक्ष्यांच्या अधिवासावर होऊ शकतो. त्याचबरोबर कचरा व्यवस्थापनातील बदल, अन्नाच्या उपलब्धतेतील बदल आणि पर्यावरणीय परिस्थितीतील बदल यांचाही पक्ष्यांच्या वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो.
पूर्वी घरगुती आणि बाजारपेठेतील उघड्या स्वरूपातील अन्नकचरा सहज उपलब्ध होत असे. त्यामुळे कावळ्यांना मानवी वस्तीजवळ अन्न मिळणे सोपे होते. आता अनेक शहरांमध्ये कचरा बंद डब्यांमध्ये जमा केला जातो किंवा नियमितपणे उचलला जातो. त्यामुळे कावळ्यांना पूर्वीप्रमाणे सहज अन्न मिळत नसण्याची शक्यता आहे. मात्र केवळ या एका कारणामुळे कावळ्यांची संख्या कमी झाली असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.
कावळे हे पर्यावरणातील महत्त्वाचे घटक मानले जातात. ते विविध प्रकारचे अन्न आणि सेंद्रिय अवशेष खात असल्याने निसर्गातील अन्नसाखळी आणि जैविक प्रक्रियांमध्ये त्यांची भूमिका असते. त्यामुळे कावळ्यांचा वावर कमी झाल्याचे जाणवत असेल तर त्याकडे केवळ धार्मिक परंपरेच्या दृष्टिकोनातून न पाहता पर्यावरणीय बदलांचा संकेत म्हणूनही पाहण्याची गरज आहे.
महालयाच्या काळात कावळ्याला नैवेद्य दाखवण्यामागे धार्मिक श्रद्धा आहे; मात्र कावळा नैवेद्याला आला किंवा आला नाही, यावरून पितरांविषयी कोणताही निष्कर्ष काढता येत नाही. कावळ्याचे वर्तन हे त्याच्या अन्नाच्या उपलब्धतेसह अनेक नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामुळे कावळा नैवेद्याला न आल्याने धार्मिक विधी अपूर्ण राहतो, असे वैज्ञानिकदृष्ट्या म्हणणे चुकीचे आहे.
दरम्यान, महालयाच्या निमित्ताने कावळ्यांच्या घटत्या वावराची चर्चा सुरू झाली असली तरी या विषयाकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. आपल्या परिसरातील झाडे, नैसर्गिक अधिवास आणि जैवविविधता जपली तर विविध पक्ष्यांसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण होऊ शकते. महालयात पूर्वजांचे स्मरण करताना निसर्ग आणि पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव ठेवणे, हीदेखील या परंपरेला आधुनिक संदर्भ देणारी बाब ठरू शकते.
महालयाच्या दिवसांत अंगणात नैवेद्य ठेवून कावळ्याची वाट पाहण्याची परंपरा आजही अनेक घरांमध्ये कायम आहे. त्यामुळे ‘महालय सुरू झाला, पण कावळे कुठे गेले?’ हा प्रश्न केवळ श्रद्धेपुरता मर्यादित न राहता बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करण्यास भाग पाडणारा ठरत आहे.
