( रत्नागिरी / प्रतिनिधी )
आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलल्याने संबंधित व्यक्तीच्या कुटुंबीयांवरच नव्हे, तर संपूर्ण समाजावरही मोठा आघात होतो. अशा घटनांकडे केवळ ‘आत्महत्या’ या एका शब्दापुरते मर्यादित पाहणे म्हणजे त्यामागील मानसिक आणि सामाजिक वास्तवाकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे ठरू शकते. समाजात वाढत चाललेली मानसिक घुसमट, भावनिक एकाकीपणा आणि मन मोकळे करण्यासाठी सुरक्षित जागेचा अभाव याकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. मात्र, कोणत्याही विशिष्ट प्रकरणामागील कारण अधिकृत माहिती किंवा संबंधित तपासातून स्पष्ट झाल्याशिवाय त्याबाबत निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, तिचे अनुभव आणि तिच्या आयुष्यातील संघर्ष वेगळे असतात.
समाजात अनेकदा यश, पैसा, प्रतिष्ठा आणि शिक्षण यांचा मानसिक समाधानाशी थेट संबंध असल्याचा समज दिसून येतो. ज्याच्याकडे आर्थिक स्थैर्य आहे, ज्याने शिक्षण घेतले आहे, ज्याला सामाजिक प्रतिष्ठा मिळाली आहे किंवा जो आपल्या क्षेत्रात यशस्वी झाला आहे, त्याच्या आयुष्यात दुःख किंवा मानसिक वेदनांना स्थान नसते, अशी धारणा केली जाते. मात्र, मानसिक वेदना या व्यक्तीच्या सामाजिक किंवा आर्थिक स्तरावर अवलंबून नसतात. डॉक्टर, अभियंते, उद्योगपती, प्रशासकीय अधिकारी, कलाकार तसेच विविध क्षेत्रांमध्ये उच्च पदावर पोहोचलेल्या व्यक्तींनाही प्रचंड जबाबदाऱ्या, अपेक्षा, ताण, अपयशाची भीती आणि वैयक्तिक संघर्षांना सामोरे जावे लागू शकते. बाहेरून आनंदी किंवा आत्मविश्वासपूर्ण दिसणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात कोणत्या भावना सुरू आहेत, हे केवळ तिच्या चेहऱ्यावरून समजणे शक्य नसते.
आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात प्रत्येकाकडून सातत्याने चांगली कामगिरी करण्याची आणि अनेकदा ‘परिपूर्ण’ राहण्याची अपेक्षा केली जाते. चुका स्वीकारल्या जात नाहीत, कमकुवतपणा व्यक्त करण्याची मुभा अनेकदा मिळत नाही आणि भावनिक आधाराचीही कमतरता जाणवू शकते. अशा परिस्थितीत काही व्यक्ती आपल्या अडचणी व्यक्त करण्याऐवजी त्या मनातच ठेवतात. कालांतराने ही घुसमट वाढत जाऊ शकते आणि व्यक्तीच्या भावनिक संघर्षाचे स्वरूप अधिक गंभीर होऊ शकते.
शारीरिक आजाराबाबत समाजात तुलनेने सहज चर्चा केली जाते; मात्र मानसिक ताण, नैराश्य, चिंता किंवा भावनिक संघर्ष याबद्दल बोलताना अजूनही अनेकांना संकोच वाटतो. ‘लोक काय म्हणतील?’, ‘आपण कमकुवत दिसू’, ‘आपली प्रतिमा खराब होईल’ अशा भीतीमुळे काही व्यक्ती आपल्या मनातील अडचणी इतरांसमोर मांडत नाहीत. मनात साचणाऱ्या वेदना, निराशा, अपराधीपणा किंवा एकाकीपणाबद्दल संवाद न झाल्यास त्या भावनांचा भार वाढू शकतो. त्यामुळे मानसिक आरोग्याविषयी खुलेपणाने बोलण्याची गरज अधिक अधोरेखित होते.
प्रत्येक व्यक्तीला आयुष्यात असा कोणीतरी विश्वासू माणूस आवश्यक असतो, ज्याच्यासमोर मनातील भावना कोणताही मुखवटा न लावता व्यक्त करता येतील. ही व्यक्ती मित्र, भाऊ, बहीण, जीवनसाथी, आई-वडील, सहकारी किंवा अन्य विश्वासू व्यक्ती असू शकते. अशा वेळी समोरच्या व्यक्तीचे म्हणणे निःपक्षपातीपणे ऐकून घेणे महत्त्वाचे ठरते. अनेकदा सल्ल्यापेक्षा मनापासून ऐकणारा संवाद अधिक आधार देऊ शकतो. मन मोकळे करणे हे कमकुवतपणाचे लक्षण नसून मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्याचा एक भाग आहे. त्याचप्रमाणे मदत मागणे किंवा समुपदेशन घेणे ही लाज वाटण्याची बाब नसून स्वतःच्या मानसिक आरोग्याबाबतची जबाबदारी आहे.
आपल्या आसपासच्या व्यक्तींच्या वागण्यात किंवा स्वभावात होणारे बदलही गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. एखादा सहकारी अचानक शांत झाला असेल, मित्र सतत तणावाखाली दिसत असेल किंवा कुटुंबातील एखादी व्यक्ती स्वतःमध्येच राहू लागली असेल, तर तिच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे. ‘काय झालं?’, ‘तू ठीक आहेस ना?’ किंवा ‘मी ऐकायला तयार आहे’ अशी साधी वाक्येही समोरच्या व्यक्तीला आधार देऊ शकतात. प्रत्येक वेळी मोठ्या उपाययोजनेची गरज असेलच असे नाही; कधी कधी संवादाची सुरुवात होणेही महत्त्वाचे ठरते.
मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता वाढविण्याची जबाबदारी केवळ कुटुंबाची नाही. शाळा, महाविद्यालये, रुग्णालये, कार्यालये आणि उद्योगसंस्था यांच्याही पातळीवर मानसिक आरोग्याबाबत संवेदनशील वातावरण तयार करण्याची गरज आहे. समुपदेशनाची सुविधा उपलब्ध करून देणे, मानसिक ताण किंवा भावनिक संघर्षाबाबत बोलणे सामान्य आणि स्वीकारार्ह आहे, असा दृष्टिकोन निर्माण करणे तसेच मदत मागण्याबाबत असलेला संकोच कमी करणे आवश्यक आहे.
बाहेरून एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य सुरळीत दिसत असले तरी तिच्या मनात कोणता संघर्ष सुरू आहे, हे नेहमीच दिसून येत नाही. त्यामुळे कोणाच्याही आयुष्याबद्दल केवळ बाह्य परिस्थिती पाहून अंदाज बांधणे योग्य नाही. मानसिक आरोग्याची काळजी ही शारीरिक आरोग्याइतकीच महत्त्वाची आहे, हे समाजाने स्वीकारणे गरजेचे आहे. मनात वेदना किंवा भावनिक संघर्ष असेल तर तो दडपून ठेवण्याऐवजी विश्वासू व्यक्तीशी संवाद साधणे महत्त्वाचे आहे. गरज भासल्यास प्रशिक्षित मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणेही आवश्यक आहे. योग्य वेळी मिळालेला संवाद, आधार आणि उपचार अनेकांचे आयुष्य वाचविण्यास मदत करू शकतात.
