पावसाळ्यात सापांचा वावर वाढल्याने सर्पदंशाच्या घटनांमध्येही वाढ होते. विशेषतः ग्रामीण आणि शेतीच्या भागात सर्पदंशाचा धोका अधिक असतो. साप चावल्यानंतर अनेकदा रुग्णाला झोपू न देता जागे ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. मात्र, असे का केले जाते? सर्पदंशानंतर रुग्णाला जागे ठेवण्यामागे नेमके कारण काय आहे आणि अशावेळी कोणती काळजी घ्यावी, याबाबत अनेकांच्या मनात संभ्रम असतो.
सर्पदंश ही वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती असून, विषारी सापाच्या दंशानंतर परिस्थिती काही वेळात गंभीर होऊ शकते. सापाच्या विषाचा परिणाम कोणत्या प्रकारचा असेल, हे सापाची जात, शरीरात गेलेल्या विषाचे प्रमाण, दंश झालेली जागा आणि व्यक्तीची प्रकृती यावर अवलंबून असते. काही विषारी सापांचे विष मज्जासंस्थेवर परिणाम करते. त्यामुळे पापण्या झुकणे, बोलताना किंवा गिळताना अडचण येणे, स्नायूंमध्ये अशक्तपणा जाणवणे आणि गंभीर स्थितीत श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
यामुळेच सर्पदंशानंतर रुग्णाच्या शुद्धीची अवस्था आणि श्वासोच्छ्वासावर सतत लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरते. रुग्ण झोपलेला असल्यास तो सामान्य झोपेत आहे की विषाच्या परिणामामुळे त्याची चेतना कमी होत आहे, हे ओळखणे कठीण होऊ शकते. त्यामुळे रुग्णाला शक्य तितके जागृत ठेवून त्याचा प्रतिसाद, बोलण्याची क्षमता आणि श्वास यावर लक्ष ठेवले जाते.
मात्र, रुग्णाला जागे ठेवण्याचा अर्थ त्याला सतत बोलत ठेवणे किंवा हालचाल करायला लावणे असा नाही. उलट सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीला शांत ठेवणे आणि अनावश्यक हालचाल टाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. रुग्णाला चालायला लावू नये. चावलेला हात किंवा पाय शक्य तितका स्थिर ठेवावा आणि तातडीने वैद्यकीय उपचारासाठी रुग्णालयात दाखल करावे.
सर्पदंश झाल्यानंतर सर्वप्रथम घाबरून न जाता रुग्णाला धीर द्यावा. त्याला स्वतःहून चालत जाण्यापासून रोखावे आणि शक्य तितक्या लवकर रुग्णालयात घेऊन जावे. चावलेल्या हातात अंगठी, बांगडी, घड्याळ किंवा इतर घट्ट वस्तू असतील तर सूज वाढण्यापूर्वी त्या काढून ठेवाव्यात. सापाची ओळख पटत असल्यास ती सुरक्षित अंतरावरून लक्षात ठेवणे किंवा शक्य असल्यास सुरक्षित पद्धतीने माहिती देणे डॉक्टरांना उपचारात मदत करू शकते. मात्र साप पकडण्यासाठी किंवा मारण्यासाठी कोणताही धोका पत्करू नये.
सर्पदंश झाल्यानंतर काही जुन्या पद्धती आजही वापरल्या जातात. जखमेला ब्लेडने कापणे, रक्त काढण्याचा प्रयत्न करणे किंवा तोंडाने विष शोषून घेणे या पद्धती मात्र टाळल्या पाहिजेत. अशा उपायांनी विष बाहेर काढता येत नाही. उलट जखम वाढणे, संसर्ग होणे आणि रक्तस्राव होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो. तोंडाने विष शोषण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीलाही धोका निर्माण होऊ शकतो.
चावलेल्या अवयवाला दोरी, कापड किंवा पट्टीने अतिशय घट्ट बांधणेही धोकादायक ठरू शकते. रक्तप्रवाहावर परिणाम झाल्यास संबंधित अवयवाच्या ऊतींचे नुकसान होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे अशा घरगुती उपायांमध्ये वेळ न घालवता रुग्णाला तातडीने वैद्यकीय उपचार मिळणे सर्वांत महत्त्वाचे आहे.
सर्पदंशानंतर पापण्या झुकणे, बोलताना किंवा गिळताना त्रास होणे, चक्कर येणे, अशक्तपणा, सूज वाढणे, उलटी होणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र प्रत्येक विषारी सर्पदंशात लक्षणे लगेच दिसतीलच असे नाही. त्यामुळे साप विषारी नसल्याचा अंदाज स्वतःहून बांधून उपचार घेण्यास विलंब करणे टाळावे.
पावसाळ्यात सर्पदंशाचा धोका कमी करण्यासाठी घराभोवतीचे गवत आणि कचरा साफ ठेवणे, लाकूड किंवा दगडांचे ढीग घराजवळ न ठेवणे, रात्री बाहेर पडताना टॉर्चचा वापर करणे आणि शेतीच्या कामाच्या वेळी योग्य पादत्राणे वापरणे आवश्यक आहे. घरात किंवा परिसरात साप दिसल्यास त्याला पकडण्याचा प्रयत्न न करता प्रशिक्षित सर्पमित्र किंवा संबंधित बचाव पथकाची मदत घ्यावी.
सर्पदंशाच्या प्रसंगी घाबरून केलेले चुकीचे उपचार रुग्णासाठी अधिक धोकादायक ठरू शकतात. त्यामुळे रुग्णाला शांत ठेवणे, अनावश्यक हालचाल टाळणे, त्याची चेतना आणि श्वासोच्छ्वास यावर लक्ष ठेवणे आणि शक्य तितक्या लवकर रुग्णालयात पोहोचवणे हाच सर्वांत सुरक्षित मार्ग आहे. “रुग्णाला जागे ठेवा” हा सल्ला त्याच्या स्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी आहे; तो वैद्यकीय उपचाराचा पर्याय नाही.
