तूप हा भारतीय स्वयंपाकघरातील रोजच्या वापरातील महत्त्वाचा पदार्थ आहे. पोळी, भात, डाळ, खिचडीपासून विविध मिठाई आणि पारंपरिक पदार्थांपर्यंत तुपाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. त्यामुळे तूप खरेदी करताना ते दर्जेदार आणि भेसळमुक्त असणे महत्त्वाचे आहे. मात्र बाजारात मिळणारे प्रत्येक तूप शंभर टक्के शुद्ध असेलच असे नाही. अलीकडे अन्नसुरक्षेशी संबंधित कारवाईंमुळे तुपाच्या गुणवत्तेचा आणि भेसळीचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. FSSAIने यापूर्वी विशेष तपासणी मोहिमेत गुजरातमधील एका डेअरी युनिटमधून सुमारे ६,५०० किलो भेसळयुक्त तूप जप्त केले होते. प्रयोगशाळेतील तपासणीत त्यात वनस्पतीजन्य चरबी आढळली होती.
याशिवाय, २०२६ मध्ये FSSAIने काही खाद्यपदार्थांवरील दिशाभूल करणाऱ्या ‘100%’ दाव्यांवरही कारवाई केली आहे. त्यामुळे पॅकेटवर ‘100% Pure’, ‘100% Natural’ किंवा अशाच प्रकारचे दावे लिहिलेले आहेत म्हणून एखादे उत्पादन आपोआप पूर्णपणे शुद्ध आहे, असे गृहीत धरणे योग्य नाही.
तुपात भेसळ का केली जाते?
शुद्ध तूप तयार करण्यासाठी दूध किंवा दुधाच्या चरबीपासून विशिष्ट प्रक्रिया करावी लागते. त्यासाठी लागणारा कच्चा माल आणि प्रक्रिया खर्चिक असू शकतो. त्यामुळे काही ठिकाणी कमी किमतीच्या खाद्यतेल किंवा इतर चरबींचा वापर करून तुपासारखे उत्पादन तयार करण्याचा प्रयत्न केला जातो. FSSAIच्या माहितीनुसार, तुपात वनस्पती तेलाची भेसळ होणे ही ओळखली गेलेली भेसळीची पद्धत आहे. अशा प्रकारची भेसळ शोधण्यासाठी प्रयोगशाळेत विशिष्ट घटकांची तपासणी केली जाते. भेसळ झाल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता आणि त्यातील अपेक्षित पोषणमूल्य बदलू शकते. त्यामुळे तूप खरेदी करताना केवळ किंमत किंवा पॅकेटवरील आकर्षक दाव्यांवर विश्वास न ठेवता उत्पादनाची माहिती काळजीपूर्वक तपासणे गरजेचे आहे.
घरच्या घरी तुपाची प्राथमिक तपासणी कशी कराल?
तुपाची शुद्धता घरच्या घरी शंभर टक्के निश्चित करता येत नाही. मात्र त्याचा रंग, वास, पोत आणि वितळल्यानंतरची स्थिती यांसारख्या काही गोष्टींकडे लक्ष देऊन प्राथमिक अंदाज घेता येतो.
१. तूप थंड करून त्याचा पोत पाहा
थोडे तूप स्वच्छ काचेच्या किंवा स्टीलच्या भांड्यात घेऊन काही तास रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवता येते. तूप घट्ट झाल्यानंतर त्याचा पोत आणि एकसंधपणा निरीक्षण करा. असामान्य पद्धतीने वेगवेगळे थर तयार झालेले दिसले किंवा पोतामध्ये स्पष्टपणे अनैसर्गिक फरक जाणवला, तर उत्पादनाबाबत अधिक तपासणी करणे योग्य ठरेल. मात्र केवळ तूप कसे गोठते यावरून त्यात भेसळ आहे, असा अंतिम निष्कर्ष काढू नये. तापमान, तुपाचा प्रकार आणि उत्पादनाची प्रक्रिया यामुळेही त्याच्या पोतामध्ये फरक पडू शकतो.
२. तूप वितळवून रंग आणि वास तपासा
थोडे तूप मंद आचेवर वितळवून त्याचा रंग, वास आणि एकसंधपणा पाहता येतो. चांगल्या दर्जाचे तूप वितळल्यानंतर साधारणपणे एकसंध दिसते आणि त्याला तुपाचा वैशिष्ट्यपूर्ण सुगंध असतो. वितळवल्यानंतर अत्यंत विचित्र वास जाणवणे, अनैसर्गिक अवशेष दिसणे किंवा उत्पादनाचा पोत असामान्य वाटणे याकडे दुर्लक्ष करू नका. मात्र रंग किंवा वासातील किरकोळ फरक म्हणजे भेसळच असे मानणे योग्य नाही. तुपाचा प्रकार, त्याची निर्मिती प्रक्रिया आणि साठवणूक यामुळेही या गुणधर्मांमध्ये फरक पडू शकतो.
३. फक्त रंग पाहून तूप शुद्ध ठरवू नका
तुपाचा रंग हा त्याच्या शुद्धतेचा अंतिम पुरावा नाही. वेगवेगळ्या प्रकारच्या तुपाचा रंग फिकट पिवळ्यापासून अधिक गडद पिवळा किंवा सोनेरी असू शकतो. जनावरांचा आहार, दूध, प्रक्रिया आणि साठवणुकीच्या परिस्थितीमुळेही रंगात फरक पडू शकतो. त्यामुळे ‘पिवळे तूप म्हणजे शुद्ध’ किंवा ‘पांढरे तूप म्हणजे भेसळयुक्त’ असा कोणताही सरळ नियम नाही.
४. पॅकेटवरील माहिती काळजीपूर्वक वाचा
पॅकबंद तूप खरेदी करताना लेबल वाचणे ही सर्वांत महत्त्वाची प्राथमिक काळजी आहे. उत्पादनावरील FSSAI परवाना क्रमांक, उत्पादकाचे नाव व पत्ता, घटकांची माहिती, बॅच क्रमांक, उत्पादनाची तारीख, वापरण्याची अंतिम तारीख आणि साठवणुकीसंदर्भातील सूचना तपासा. पॅकेट खराब झालेले, गळती होत असलेले किंवा सील तुटलेले असल्यास ते उत्पादन घेणे टाळा. अत्यंत कमी किमतीत मिळणाऱ्या तुपाबाबतही सावध राहणे आवश्यक आहे.
‘100% Pure’ लिहिले असेल तर?
पॅकेटवर ‘100% Pure’ किंवा ‘100% Natural’ असा उल्लेख दिसला म्हणून उत्पादन पूर्णपणे शुद्ध असल्याची हमी मिळतेच असे नाही. FSSAIने २०२६ मध्ये अशा प्रकारच्या ‘100%’ दाव्यांवर कारवाई केली असून, ग्राहकांची दिशाभूल होणार नाही यासाठी खाद्यपदार्थांच्या लेबलिंग आणि जाहिरातींमध्ये अधिक स्पष्टता आवश्यक असल्याचे अधोरेखित केले आहे. त्यामुळे जाहिरातीतील दाव्यांपेक्षा पॅकेटवरील अधिकृत माहिती, उत्पादकाची विश्वासार्हता आणि उत्पादनाची गुणवत्ता यांना प्राधान्य द्या.
तुपात भेसळ असल्याचा संशय आल्यास काय करावे?
तुपाचा वास, चव, पोत किंवा पॅकेजिंग असामान्य वाटत असल्यास ते नियमितपणे वापरणे टाळा. उत्पादनाचे पॅकेट, बिल, बॅच क्रमांक आणि शक्य असल्यास उत्पादनाचे काही नमुने सुरक्षित ठेवणे उपयोगी ठरू शकते. यामुळे तक्रार किंवा पुढील तपासणीच्या वेळी संबंधित माहिती उपलब्ध होऊ शकते. अन्नपदार्थाबाबत गंभीर संशय असल्यास संबंधित अन्नसुरक्षा अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करता येते. FSSAIकडे अन्नसुरक्षेशी संबंधित तक्रारी आणि माहिती देण्यासाठी अधिकृत व्यवस्था उपलब्ध आहे.
ग्राहकांनी काय लक्षात ठेवावे?
तूप खरेदी करताना फक्त त्याचा रंग, सुगंध किंवा किंमत पाहून निर्णय घेऊ नका. विश्वासार्ह विक्रेता किंवा उत्पादकाकडून तूप खरेदी करणे, पॅकेटवरील माहिती तपासणे आणि उत्पादनाची सील व्यवस्थित आहे का हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. घरगुती चाचण्या केवळ प्राथमिक निरीक्षणासाठी उपयोगी ठरू शकतात; त्या प्रयोगशाळेतील तपासणीची जागा घेऊ शकत नाहीत.
तुपासारख्या रोजच्या वापरातील खाद्यपदार्थात भेसळीचा संशय असल्यास दुर्लक्ष करण्यापेक्षा योग्य ती खबरदारी घेणे अधिक सुरक्षित आहे. ग्राहकांनी जागरूक राहून लेबलवरील माहिती तपासणे, संशयास्पद उत्पादन टाळणे आणि गरज पडल्यास अधिकृत यंत्रणेकडे तक्रार करणे, हाच भेसळीविरोधातील प्रभावी मार्ग आहे.
