झोप लागण्याच्या काही क्षणांत अचानक आपले शरीर जोरात हलते किंवा पायाला झटका बसतो आणि आपण दचकून जागे होतो. काहींना तर आपण उंचावरून खाली पडत आहोत, अशी विचित्र जाणीवही होते. हा अनुभव इतका अचानक येतो की अनेकांना क्षणभर भीती वाटते. पण नेमके असे का होते?
या अनुभवाला वैद्यकीय भाषेत Hypnic jerk किंवा Sleep start असे म्हटले जाते. झोप आणि जागेपणाच्या संक्रमणाच्या काळात होणारी ही अचानक अनैच्छिक स्नायूंची हालचाल असते.
झोपताना मेंदूत नेमके काय घडते?
आपण जागे असताना मेंदू आणि शरीर सतत सक्रिय असतात. झोप येऊ लागल्यावर स्नायू हळूहळू सैल होतात आणि शरीर विश्रांतीच्या अवस्थेत जाते. या संक्रमणादरम्यान मेंदूतील हालचालींच्या नियंत्रणात अचानक बदल झाला तर स्नायूंना क्षणिक झटका बसू शकतो. म्हणूनच कधी हात, कधी पाय किंवा संपूर्ण शरीर अचानक हलल्यासारखे वाटते.
मग उंचावरून पडल्यासारखे का वाटते?
हा अनुभव विशेष रंजक आहे. काही लोकांना झटका बसण्याच्या क्षणी आपण पायऱ्यांवरून घसरलो, उंचावरून पडलो किंवा हवेत तरंगलो अशी भावना येते. याचे एक संभाव्य स्पष्टीकरण म्हणजे झोपताना शरीरातील स्नायूंचा ताण झपाट्याने कमी होतो. मेंदूला शरीराच्या स्थितीत झालेला हा बदल वेगळ्या पद्धतीने जाणवू शकतो आणि त्यातून पडल्यासारखी संवेदना निर्माण होऊ शकते.
मात्र प्रत्येक व्यक्तीला असा अनुभव येतोच असे नाही.
थकवा आणि तणावामुळे हे वाढू शकते?
हो नक्कीच! अपुरी झोप, मानसिक ताण, जास्त थकवा आणि कॅफिनचे अधिक सेवन यांसारख्या गोष्टी काही लोकांमध्ये अशा झटक्यांची शक्यता वाढवू शकतात. त्यामुळे सतत उशिरापर्यंत जागणे, झोपेची वेळ बदलत राहणे किंवा दिवसभराचा ताण याचा परिणाम झोपेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर होऊ शकतो.
बहुतेक वेळा अधूनमधून होणारा असा झटका सामान्य अनुभव असतो आणि त्यासाठी घाबरण्याचे कारण नसते. पण झोपताना वारंवार आणि तीव्र झटके येत असतील, त्यासोबत इतर त्रास होत असेल किंवा झोपेवर त्याचा मोठा परिणाम होत असेल, तर वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
पुढच्या वेळी झोप येताना अचानक शरीराला झटका बसला तर घाबरू नका. काही क्षण शांत राहा आणि लक्षात घ्या की तो झटका झोप लागण्याच्या अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात आला का. कदाचित तुम्हाला जाणवेल की शरीर झोपेत प्रवेश करत असताना मेंदू आणि स्नायू यांच्यातील समन्वयात झालेला क्षणिक बदलच या विचित्र अनुभवामागे असू शकतो.
म्हणूनच झोपताना अचानक ‘आपण खाली पडलो’ असे वाटले, तर त्यामागे काही गूढ शक्ती नसून आपल्या झोपेच्या संक्रमणातील एक विलक्षण जैविक प्रक्रिया असण्याची शक्यता अधिक आहे!
टीप : हा लेख सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. वारंवार किंवा असामान्य स्वरूपाचे झटके जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्या.
