कोल्हापूरपासून अवघ्या काही अंतरावर असलेला पन्हाळगड म्हटला की छत्रपती शिवाजी महाराज, सिद्दी जौहरचा वेढा, पावनखिंड आणि बाजीप्रभू देशपांडे यांचा इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो. मात्र या गडाच्या भक्कम तटबंदीइतकीच लक्षवेधी आहे येथील एक अनोखी जलरचना. तिचे नाव आहे अंधारबावडी.
पन्हाळगडावरील अंधारबावडी ही साधी विहीर नाही. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार ती तीन मजली भूमिगत विहीर असून शत्रूने गडाला वेढा दिला तरी पाण्याचा पुरवठा सुरू राहावा, या दृष्टीने तिची रचना करण्यात आली होती.
जमिनीखाली तीन मजले आणि त्यात विहीर!
अंधारबावडीची रचना पाहिली की मध्ययुगीन काळातील जलव्यवस्थापन आणि स्थापत्यकौशल्याची कल्पना येते. वरून पाहताना ही एखादी साधी वास्तू वाटू शकते; मात्र तिच्या आत उतरत गेल्यावर तिची खरी रचना लक्षात येते. तीन स्तरांमध्ये बांधलेली ही वास्तू गडावरील पाण्याच्या सुरक्षिततेचा विचार करून तयार करण्यात आली होती.
किल्ल्यावर शत्रूचा वेढा पडल्यास बाहेरील पाण्याचे स्रोत धोक्यात येऊ शकत होते. त्यामुळे गडाच्या संरक्षणव्यवस्थेचा भाग म्हणून सुरक्षित पाणीसाठा असणे अत्यंत महत्त्वाचे होते. अंधारबावडी याच गरजेची कल्पक पूर्तता करणारी रचना होती.
‘अंधारबावडी’ नाव का पडले?
गडाच्या तटबंदीच्या परिसरात तुलनेने आत आणि आच्छादित स्वरूपात ही जलरचना असल्यामुळे तिला अंधारबावडी किंवा अंधार बावडी असे संबोधले जाते. ‘अंधार’ म्हणजे काळोख आणि ‘बाव’ (बावडी) म्हणजे विहीर, यावरून या जागेचे नाव अंधारबावडी पडले. या वास्तूमध्ये शत्रूला फसवण्यासाठी आणि लपण्यासाठी पोटमाळे व गुप्त मार्ग आहेत. तिच्या रचनेमुळे पाणी थेट उघड्यावर राहण्यापेक्षा अधिक सुरक्षित ठेवता येत होते. काही स्थानिक कथांमध्ये या विहिरीमागे शत्रूपासून पाणी सुरक्षित ठेवण्याचा वेगळा हेतू सांगितला जातो. मात्र अशा कथांकडे ऐतिहासिक तथ्य म्हणून नव्हे, तर स्थानिक परंपरा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
पन्हाळगडावर पाण्याची एवढी काळजी का?
पन्हाळा हा केवळ लष्करी तळ नव्हता, तर मोठी वस्ती असलेला महत्त्वाचा किल्ला होता. त्यामुळे दीर्घकाळ वेढा पडल्यास सैनिकांसोबतच गडावरील रहिवाशांसाठीही पाणी उपलब्ध असणे आवश्यक होते. पन्हाळ्याच्या स्थापत्यात संरक्षणाबरोबरच दीर्घकाळ गड टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या व्यवस्थांचाही विचार करण्यात आला होता. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग पन्हाळगडाला दीर्घकालीन वेढे सहन करण्यासाठी सक्षम असलेल्या स्वयंपूर्ण किल्ल्याचे उदाहरण मानतो.
इतिहास आणि स्थापत्याचा अनोखा संगम
पन्हाळा किल्ल्याचा इतिहास अनेक राजवटींशी जोडलेला आहे. मराठी विश्वकोशानुसार शिलाहार राजा दुसरा भोज याची पन्हाळा ही राजधानी होती. त्यानंतर यादव, बहमनी, आदिलशाही, मराठे आणि मुघल अशा विविध सत्तांच्या काळात किल्ल्याला महत्त्व राहिले. याच दीर्घ इतिहासामुळे पन्हाळगडावर वेगवेगळ्या काळातील स्थापत्यशैली आणि संरक्षणव्यवस्थेचे नमुने पाहायला मिळतात. अंधारबावडी त्यापैकीच एक वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे.
आज आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या काळात पाणी साठवणे तुलनेने सोपे वाटते. मात्र शेकडो वर्षांपूर्वी डोंगरावरील किल्ल्यावर शत्रूचा वेढा, पावसाळा, पाण्याची उपलब्धता आणि सुरक्षितता या सर्वांचा विचार करून भूमिगत जलरचना उभारणे ही अत्यंत कल्पक बाब होती.
अंधारबावडी आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देते. किल्ले केवळ दगडी तटबंदी आणि बुरुजांनी सुरक्षित होत नसत. पाणी, अन्न, निवास आणि आपत्कालीन व्यवस्था यांची आखणीही तितकीच महत्त्वाची होती.
पन्हाळगडाची अंधारबावडी म्हणूनच केवळ एक जुनी विहीर नाही. ती तत्कालीन स्थापत्यकौशल्य, जलव्यवस्थापन आणि लष्करी नियोजनाचा एक रंजक नमुना आहे. आणि म्हणूनच पन्हाळगडावर गेल्यावर तटबंदी, तीन दरवाजा आणि सज्जाकोठी पाहताना अंधारबावडीकडेही एकदा नक्की पाहावे. तिच्या शांत, अंधाऱ्या रचनेत आजही शेकडो वर्षांपूर्वीच्या गडजीवनाची एक वेगळी कहाणी दडलेली आहे.
स्रोत : महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश
