उन्हाळ्यात ‘नागीण’ आजाराचा वाढतो धोका; त्वचेवरील पुरळ समजून दुर्लक्ष करू नका

उन्हाळ्यात वाढते तापमान, सतत येणारा घाम आणि शरीरातील वाढलेली उष्णता यामुळे अनेक आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होतात. उष्माघात, डिहायड्रेशन, त्वचारोग यांसोबतच या दिवसांमध्ये ‘नागीण’ किंवा वैद्यकीय भाषेत सांगायचे तर Herpes Zoster या वेदनादायी आजाराचाही धोका वाढतो. सुरुवातीला साधी पुरळ, खाज किंवा त्वचेची समस्या वाटणारा हा आजार प्रत्यक्षात नसांशी संबंधित असून, त्यामध्ये तीव्र वेदना आणि जळजळ होऊ शकते. वेळेत उपचार घेतल्यास हा आजार नियंत्रणात येऊ शकतो, मात्र दुर्लक्ष केल्यास दीर्घकालीन त्रास निर्माण होण्याची शक्यता असते.

काय आहे नागीण आजार?

नागीण या आजाराला वैद्यकीय भाषेत Herpes Zoster असे म्हटले जाते. हा आजार व्हेरीसेला झॉस्टर (Varicella Zoster Virus) या विषाणूमुळे होतो. हाच विषाणू लहानपणी होणाऱ्या कांजण्या किंवा चिकनपॉक्ससाठी कारणीभूत असतो. ज्यांना एकदा कांजण्या झालेल्या असतात, त्यांच्या शरीरातून हा विषाणू पूर्णपणे नष्ट होत नाही. तो शरीरातील नसांच्या मुळांमध्ये सुप्त अवस्थेत राहतो. अनेक वर्षांनंतर जेव्हा शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते, तेव्हा हा विषाणू पुन्हा सक्रिय होतो आणि नागीणचा त्रास सुरू होतो.

उन्हाळ्यात नागीणचा धोका का वाढतो?

1. वाढती उष्णता आणि घाम

उन्हाळ्यात शरीरात उष्णता वाढते आणि सतत घाम येतो. त्यामुळे त्वचा ओलसर राहते आणि विषाणूंना सक्रिय होण्यासाठी पोषक वातावरण मिळते.

2. रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे

झोपेची कमतरता, थकवा, उष्ण हवामान आणि चुकीचा आहार यामुळे शरीराची प्रतिकारशक्ती कमी होते. परिणामी सुप्त विषाणू पुन्हा सक्रिय होऊ शकतात.

3. प्रखर सूर्यप्रकाश

अतिनील किरणांचा (UV Rays) त्वचेवर परिणाम होतो. काही रुग्णांमध्ये प्रखर उन्हामुळे नागीणचा त्रास वाढल्याचे दिसून येते.

कोणाला असतो जास्त धोका?

वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, नागीणचा धोका विशेषतः खालील व्यक्तींमध्ये अधिक असतो:

• 50 वर्षांवरील व्यक्ती
• मधुमेह असलेले रुग्ण
• उच्च रक्तदाब किंवा दीर्घकालीन आजार असलेले रुग्ण
• कमी प्रतिकारशक्ती असलेले लोक
• मानसिक ताणतणावाखाली असलेले व्यक्ती

हा आजार शरीराच्या कोणत्याही भागावर होऊ शकतो. विशेषतः पोट, पाठ, कंबर, मान, छाती किंवा डोळ्यांच्या आसपास पुरळ आणि वेदना दिसून येतात.

नागीणची प्रमुख लक्षणे

नागीणची सुरुवात अनेकदा सामान्य त्वचेच्या त्रासासारखी वाटते. मात्र पुढे ती गंभीर रूप धारण करू शकते.

सुरुवातीची लक्षणे

• त्वचेवर जळजळ किंवा मुंग्या येणे
• खाज सुटणे
• अंगदुखी आणि थकवा
• ताप आणि डोकेदुखी

पुढील लक्षणे

• त्वचा लालसर होणे
• बारीक पाण्याचे फोड येणे
• लाल पुरळांचा पुंजका तयार होणे
• शरीराच्या एका बाजूला तीव्र वेदना जाणवणे
• नसांमध्ये असह्य जळजळ

काही रुग्णांमध्ये वेदना इतक्या तीव्र असतात की कपड्यांचा स्पर्शही सहन होत नाही.

समाजातील गैरसमज आणि वास्तव

नागीणविषयी समाजात अनेक गैरसमज आजही प्रचलित आहेत. “नागीणीचा विळखा पूर्ण झाला की मृत्यू होतो” किंवा “हा आजार तंत्र-मंत्रानेच बरा होतो” अशा समजुती अनेक ठिकाणी आढळतात. मात्र वैद्यकीय तज्ज्ञ या सर्व गोष्टींचे स्पष्टपणे खंडन करतात. तज्ज्ञांच्या मते, नागीण हा पूर्णपणे वैद्यकीय उपचारांनी नियंत्रणात येणारा आजार आहे. त्यामुळे भीती न बाळगता त्वचारोग तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

वेळीच उपचार घेणे का महत्त्वाचे?

नागीणकडे दुर्लक्ष केल्यास नसांमध्ये दीर्घकालीन वेदना राहू शकतात. याला “पोस्ट हर्पेटिक न्यूराल्जिया” असे म्हटले जाते. विशेषतः डोळ्यांच्या आसपास नागीण झाल्यास दृष्टीवर परिणाम होण्याचाही धोका असतो. त्यामुळे त्वचेवर अचानक वेदनादायी पुरळ दिसल्यास स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. वेळेत उपचार घेतल्यास अँटीव्हायरल औषधांमुळे आजाराची तीव्रता कमी करता येते आणि गुंतागुंत टाळता येते.

नागीण झाल्यास आहार कसा असावा?

नागीणच्या रुग्णांनी हलका, पचायला सोपा आणि शरीराला थंडावा देणारा आहार घ्यावा.

उपयुक्त पदार्थ

• गायीचे दूध आणि तूप
• डाळिंब
• सफरचंद
• मोरावळा
• काळ्या मनुका
• मूग डाळ
• ज्वारी, नाचणी आणि तांदळाची भाकरी
• भरपूर पाणी, नारळ पाणी, लिंबू सरबत

काय टाळावे?

या काळात काही पदार्थ टाळणे फायदेशीर ठरते.

• मांसाहार
• चहा आणि कॉफी
• दही
• केळी आणि पपई
• लोणचे आणि आंबवलेले पदार्थ
• पापड आणि तेलकट पदार्थ
• मूग डाळ वगळता इतर कडधान्ये

नागीणपासून बचावासाठी काय कराल?

• उन्हात जास्त वेळ जाणे टाळा
• शरीर स्वच्छ आणि कोरडे ठेवा
• सैल आणि सुती कपडे वापरा
• पुरेशी झोप घ्या
• ताणतणाव कमी ठेवा
• रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारा आहार घ्या
• लक्षणे दिसताच डॉक्टरांकडे जा

संसर्गाबाबत महत्त्वाची माहिती

Herpes Zoster हा संसर्गजन्य आजार मानला जातो. त्यामुळे रुग्णाने वापरलेल्या वस्तू इतरांनी वापरणे टाळावे. तसेच लहान मुले, गर्भवती महिला आणि कमी प्रतिकारशक्ती असलेल्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.