भारतीय तरुणांची आरोग्य क्षेत्रात क्रांती; १० रुपयांत टीबी तपासणी, १५० रुपयांत स्तन कर्करोग निदान, डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांचे कौतुक

( मुंबई )

भारतातील तरुण वैज्ञानिक, स्टार्ट-अप उद्योजक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नवोदित संशोधकांनी वैद्यकीय क्षेत्रात अभूतपूर्व क्रांती घडवून आणली असून, अत्यल्प खर्चात सामान्य नागरिकांना उच्च दर्जाच्या आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देण्याचा नवा मार्ग खुला केला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) आणि डिजिटल आरोग्य तंत्रज्ञानाच्या मदतीने विकसित झालेल्या या नाविन्यपूर्ण उपायांमुळे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील लाखो नागरिकांना गुणवत्तापूर्ण आरोग्य सेवा सहज उपलब्ध होत आहेत.

फिक्कीच्या ‘लेजेंड्स सिरीज’ व्याख्यानात बोलताना ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांनी भारतीय तरुणांच्या या क्रांतिकारी संशोधनाचे विशेष कौतुक केले. कमी खर्चात, सर्वसामान्यांना परवडणारे आणि जागतिक दर्जाचे आरोग्य उपाय विकसित करून भारतीय युवा संशोधकांनी जगभरात भारताची वेगळी ओळख निर्माण केल्याचे त्यांनी सांगितले.

‘More from Less for More’ या सूत्रातून घडतेय नवी क्रांती

डॉ. माशेलकर यांनी सांगितले की, “More from Less for More (MLM)” म्हणजेच कमी संसाधनांतून अधिकाधिक लोकांना अधिक लाभ मिळवून देणे हे भारतीय नवोपक्रमाचे वैशिष्ट्य ठरले आहे. हार्वर्ड बिझनेस रिव्ह्यूनंही या संकल्पनेची दखल घेतली असून भारतीय तरुण संशोधकांनी महागड्या वैद्यकीय तंत्रज्ञानाला कमी खर्चिक आणि प्रभावी पर्याय उपलब्ध करून दिले आहेत. अंजनी माशेलकर फाउंडेशनसारख्या संस्थांच्या प्रोत्साहनामुळे या नवकल्पनांना अधिक गती मिळाल्याचे त्यांनी नमूद केले.

Swaasa AI: खोकल्याच्या आवाजावरून टीबी आणि फुफ्फुसांचे आजार ओळखणारं तंत्रज्ञान

आरोग्य क्षेत्रातील सर्वाधिक चर्चेत असलेल्या नवकल्पनांपैकी Swaasa AI ही एक महत्त्वाची प्रणाली आहे. पारंपरिक पद्धतीने फुफ्फुसांच्या तपासणीसाठी स्पायरोमीटरसारख्या सुमारे दीड लाख रुपयांच्या उपकरणाची आवश्यकता भासते. तसेच एका तपासणीसाठी जवळपास १,५०० रुपये खर्च येतो. मात्र, भारतीय तरुणांनी विकसित केलेल्या Swaasa AI तंत्रज्ञानामुळे केवळ स्मार्टफोन आणि रुग्णाच्या खोकल्याच्या आवाजाच्या विश्लेषणातून टीबी, अस्थमा, सीओपीडीसह विविध फुफ्फुस विकारांचे निदान काही सेकंदांत शक्य झाले आहे. या चाचणीसाठी रुग्णाला अवघे १० रुपये खर्च येतो. या संशोधनाची दखल जगातील प्रतिष्ठित ‘Nature’ या विज्ञान नियतकालिकानेही घेतली आहे. ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील रुग्णांसाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.

iBreastExam: केवळ १५० रुपयांत स्तन कर्करोगाची तपासणी

महिलांमध्ये वाढत्या स्तन कर्करोगाच्या प्रमाणाच्या पार्श्वभूमीवर विकसित करण्यात आलेले iBreastExam हे पोर्टेबल उपकरणही आरोग्य क्षेत्रातील मोठे यश मानले जात आहे. पारंपरिक मॅमोग्राफी मशीनची किंमत सुमारे ८० लाख रुपये असताना, या उपकरणाची किंमत केवळ ६ लाख रुपये आहे. विशेष म्हणजे, ही तपासणी पूर्णपणे रेडिएशनमुक्त असून पूर्वी सुमारे ३,००० रुपये खर्च येणारी तपासणी आता फक्त १५० रुपयांत उपलब्ध झाली आहे. आतापर्यंत १५ लाखांहून अधिक महिलांनी या सुविधेचा लाभ घेतला असून ग्रामीण भागातील आशा सेविका आणि आरोग्य कर्मचारीही हे उपकरण सहज वापरू शकतात.

SaveMom: गरोदर मातांसाठी डिजिटल सुरक्षा कवच

ग्रामीण भागातील गरोदर महिलांच्या आरोग्य संरक्षणासाठी विकसित करण्यात आलेले SaveMom हे IoT आधारित डिजिटल प्लॅटफॉर्म मातृ आणि बाल आरोग्य सेवेमध्ये मोठा बदल घडवत आहे. पूर्वी माता आणि बालकांच्या पहिल्या १,००० दिवसांच्या आरोग्य व्यवस्थापनासाठी सुमारे ५० हजार रुपये खर्च येत होता. SaveMom मुळे हा खर्च अवघ्या १,००० रुपयांपर्यंत कमी झाला आहे. या प्लॅटफॉर्मवर आतापर्यंत ३६ लाखांहून अधिक महिलांची नोंदणी झाली असून ३५ हजारांहून अधिक सुरक्षित प्रसूती झाल्या आहेत. महाराष्ट्र, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि केरळ सरकारांनी या उपक्रमाला मान्यता दिली असून हार्वर्ड बिझनेस स्कूलने या मॉडेलवर केस स्टडीही प्रकाशित केली आहे.

AffExAn Kit: १० मिनिटांत २० आरोग्य चाचण्या

भारतीय तरुणांनी विकसित केलेले AffExAn Kit हे देशातील पहिले पूर्णपणे डिजिटल आणि नॉन-इन्व्हेसिव्ह हेल्थ स्क्रीनिंग किट ठरले आहे. या किटच्या मदतीने केवळ १० मिनिटांत आणि १०० रुपयांत रक्तदाब, ईसीजी, हिमोग्लोबिन, पल्स रेट, फुफ्फुसांचे आरोग्य यांसह २० हून अधिक आरोग्य चाचण्या करता येतात. टाटा पॉवरच्या सीएसआर उपक्रमांतर्गत चार राज्यांमध्ये ५० हजारांहून अधिक नागरिकांची या किटद्वारे तपासणी करण्यात आली असून त्याला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आहे.

भारतीय नवोपक्रमामुळे आरोग्य सेवा अधिक सर्वसमावेशक

डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांच्या मते, भारतीय तरुणांनी विकसित केलेल्या या तंत्रज्ञानामुळे आरोग्य सेवा अधिक परवडणारी, सर्वसमावेशक आणि सर्वांसाठी सहज उपलब्ध होत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल हेल्थ आणि कमी खर्चातील नवकल्पनांच्या जोरावर भारत केवळ स्वतःच्या आरोग्य व्यवस्थेत बदल घडवत नाही, तर जगासाठीही आदर्श मॉडेल निर्माण करत आहे. ग्रामीण भारतापासून जागतिक आरोग्य क्षेत्रापर्यंत या भारतीय नवोपक्रमांचा प्रभाव वाढत असून, भारताच्या आरोग्य क्षेत्राला ही मोठी नवी दिशा असल्याचे डॉ. माशेलकर यांनी स्पष्ट केले.