हिंदू धर्मसंस्कृतीमध्ये कालगणना, ग्रह-नक्षत्रांचे गणित आणि आध्यात्मिक साधना यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हिंदू पंचांग हे चंद्राच्या गतीनुसार चालते, तर सौर वर्ष सूर्याच्या गतीनुसार मोजले जाते. या दोन्ही गणनांमध्ये दरवर्षी साधारण 10 ते 11 दिवसांचा फरक पडतो. हा फरक सातत्याने वाढत जात असल्यामुळे सुमारे 32 महिने 16 दिवसांनी पंचांगात एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो. या अतिरिक्त महिन्यालाच ‘अधिक मास’ किंवा ‘पुरुषोत्तम मास’ असे म्हटले जाते.
अधिक मास हा केवळ धार्मिक श्रद्धेचा विषय नसून त्यामागे खगोलशास्त्रीय कारणही आहे. ऋतूंचे संतुलन अबाधित राहावे, हिंदू सण योग्य काळात यावेत आणि चांद्र व सौर गणना एकसंध राहावी यासाठी हा महिना पंचांगात समाविष्ट केला जातो. त्यामुळे अधिक मासाला धार्मिक आणि वैज्ञानिक अशा दोन्ही दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
अधिक मास हा आत्मशुद्धी, साधना, दान आणि ईश्वरीय कृपा प्राप्त करण्याचा अत्यंत पवित्र काळ मानला जातो. या महिन्याला ‘पुरुषोत्तम मास’ असेही म्हटले जाते, कारण भगवान विष्णूंनी या महिन्याला आपले श्रेष्ठत्व बहाल केल्याची पौराणिक कथा पुराणांमध्ये सांगितली जाते. या काळात केलेल्या जप, तप, उपवास, पूजा आणि सेवेला इतर महिन्यांच्या तुलनेत अनेक पटींनी अधिक फळ मिळते, अशी श्रद्धा आहे.
अधिक मास का येतो?
हिंदू पंचांगानुसार एक चांद्र वर्ष साधारण 354 दिवसांचे असते, तर सौर वर्ष 365 दिवसांचे असते. म्हणजेच दोन्हीमध्ये जवळपास 11 दिवसांचा फरक पडतो. हा फरक भरून काढण्यासाठी प्रत्येक तीन वर्षांच्या आसपास एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो. ज्या चांद्रमासात सूर्याचे कोणतेही संक्रमण होत नाही, त्या महिन्याला ‘अधिक मास’ म्हटले जाते. त्यामुळे हिंदू पंचांगातील ऋतू, सण आणि धार्मिक उत्सव यांचा नैसर्गिक समतोल टिकून राहतो.
अधिक मासाला “पुरुषोत्तम मास” का म्हणतात?
भागवत पुराण आणि पद्म पुराणात अधिक मासाशी संबंधित अत्यंत महत्त्वाची कथा सांगितली जाते. प्रत्येक महिन्याशी एखादी अधिष्ठाता देवता जोडलेली होती, मात्र अधिक मासाशी कोणतीही देवता जोडली गेली नव्हती. त्यामुळे या महिन्याला ‘मलमास’ म्हणजेच अपवित्र महिना म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
या उपेक्षेमुळे दुःखी झालेला मलमास विविध देवांकडे गेला, पण कोणत्याही देवतेने त्याचा स्वीकार केला नाही. शेवटी हा महिना वैकुंठात भगवान विष्णूंना शरण गेला. भगवान विष्णूंनी त्याला श्रीकृष्णाकडे जाण्यास सांगितले. श्रीकृष्णाने या महिन्याचा स्वीकार करून त्याला ‘पुरुषोत्तम मास’ हे श्रेष्ठ नाव दिले.
भगवान श्रीकृष्ण हे विष्णूंचे पूर्ण पुरुषोत्तम रूप मानले जाते. त्यांनी या महिन्याला आपले गुण प्रदान केले आणि तेव्हापासून हा महिना भक्ती, साधना आणि पुण्यप्राप्तीसाठी अत्यंत पवित्र मानला जाऊ लागला.
अधिक मासाचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
अधिक मास हा भगवान विष्णू आणि श्रीकृष्णाच्या भक्तीसाठी सर्वश्रेष्ठ काळ मानला जातो. या महिन्यात केलेले नामस्मरण, जप, दान, सेवा आणि उपवास विशेष पुण्यदायी समजले जातात. असं मानलं जातं की, या काळात केलेल्या सत्कर्मांमुळे जीवनातील अडथळे दूर होतात आणि मानसिक शांती, सुख, समाधान आणि सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त होते.
या महिन्यात विशेषतः खालील धार्मिक कृतींना महत्त्व दिले जाते:
- श्रीमद्भागवत आणि भगवद्गीतेचे वाचन
- विष्णुसहस्रनाम पठण
- “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्रजप
- “हरे राम हरे कृष्ण” नामस्मरण
- तुळशी पूजन आणि प्रदक्षिणा
- गाईला हिरवा चारा देणे
- दीपदान आणि अन्नदान
- वृद्ध, आजारी आणि गरजूंना मदत करणे
- ब्राह्मण भोजन आणि धार्मिक ग्रंथदान
अधिक मासात कोणते मंत्र म्हणावेत?
अधिक मासात भगवान विष्णू आणि श्रीकृष्णाच्या मंत्रजपाला विशेष महत्त्व आहे. त्यामध्ये:
- “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”
- “श्री विष्णवे नमः”
- “हरे राम हरे कृष्ण”
- विष्णुसहस्रनाम पठण
हे मंत्र मन शांत ठेवतात, सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करतात आणि भक्ती अधिक दृढ करतात, अशी श्रद्धा आहे.
अधिक मासात कोणते दान श्रेष्ठ मानले जाते?
धर्मग्रंथांमध्ये अधिक मासात दानधर्माला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. विशेषतः:
- अन्नदान
- दीपदान
- गोदान
- धान्यदान
- तांबूलदान
- सुवर्णदान (यथाशक्ती)
- धार्मिक ग्रंथदान
यांना अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
अपूपदान म्हणजे काय?
‘अपूप’ म्हणजे अनारसे. अधिक मासात 33 अनारसे दक्षिणेसह योग्य ब्राह्मणाला दान करण्याची परंपरा काही भागांत आढळते. याला ‘अपूपदान’ म्हटले जाते. यासाठी केला जाणारा संकल्प असा सांगितला जातो: “मम समस्त पापक्षयपूर्वकं, पुत्रपौत्र धनधान्य सुखसमृद्धि प्राप्त्यर्थं, भगवान श्री पुरुषोत्तम प्रीत्यर्थं, मलमास निमित्त 33 अपूपदानं यथाशक्ती दक्षिणासहितं करिष्ये।”
अधिक मासात काय टाळावे?
अधिक मासात शुभ आणि मंगलकार्ये टाळण्याची परंपरा आहे. त्यामध्ये:
- विवाह
- गृहप्रवेश
- वास्तुशांती
- नवीन व्यवसाय सुरू करणे
- मुंज / उपनयन
- देवप्रतिष्ठापना
यांसारख्या कार्यांचा समावेश होतो. तसेच अनावश्यक वाद, राग, अपशब्द आणि नकारात्मक विचार टाळण्याचाही सल्ला दिला जातो.
अधिक मासातील विशेष दिवस
या महिन्यात काही दिवस विशेष पुण्यदायी मानले जातात:
- एकादशी
- पौर्णिमा
- अमावस्या
- व्यतिपात योग
- वैधृति योग
या दिवशी जप, दान आणि पूजा केल्यास अधिक पुण्य प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.
अधिक मासाचा खरा संदेश काय?
अधिक मास म्हणजे केवळ कर्मकांड किंवा धार्मिक विधींचा काळ नाही. हा स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवून आणण्याचा कालखंड मानला जातो.
या महिन्याचा खरा संदेश म्हणजे:
- अधिक नामस्मरण
- अधिक सेवा
- अधिक दान
- अधिक संयम
- अधिक श्रद्धा
मानवी जीवनात शांती, भक्ती, समाधान आणि ईश्वरीय कृपा प्राप्त करण्यासाठी अधिक मासाला अत्यंत पवित्र पर्वणी मानले जाते.
