(फुणगूस / एजाज पटेल)
ग्रामीण भागात आधुनिक पाणीपुरवठा योजना आणि घराघरांत पोहोचलेले नळ यामुळे जीवनशैली बदलली असली, तरी गावाच्या मध्यभागी, एखाद्या झाडाखाली किंवा वाडीच्या वळणावर उभा असलेला ‘हातपंप’ आजही अनेकांसाठी जीवनरेखा ठरत आहे. विजेशिवाय आणि कोणत्याही खर्चाशिवाय पाणी देणारा हा हातपंप ग्रामीण माणुसकीचा एक जिवंत प्रतीक म्हणून उभा आहे.
आठवणींना उजाळा देणारा हातपंप
एकेकाळी गावातील पाण्याचे मुख्य साधन असलेल्या हातपंपाभोवती गजबज असायची. पाण्यासाठी रांगा, गप्पा-टप्पा, आणि लहान मुलांचा खेळ यामुळे तो फक्त पाण्याचा स्रोत न राहता सामाजिक संवादाचे केंद्र बनला होता. उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमध्ये आजोळच्या गार पाण्याचा अनुभव अनेकांच्या आठवणीत आजही ताजा आहे.
वीज नसली तरी ‘सेवा’ कायम
आज नळयोजना असल्या तरी वीजपुरवठा खंडित झाला किंवा तांत्रिक अडचणी निर्माण झाल्या, की गावकऱ्यांचा विश्वास पुन्हा हातपंपावरच टिकतो. शेतातून परतणारे शेतकरी किंवा प्रवासी थकलेले असताना हातपंपाची थंड पाण्याची धार त्यांना दिलासा देते. त्यामुळे हा केवळ पाण्याचा स्रोत नसून ग्रामीण जीवनातील संघर्ष आणि सोशिकतेचे प्रतीक ठरतो.
भूजल पातळी घसरल्याने वाढती चिंता
सध्या अनेक भागांत भूजल पातळी खालावत चालली आहे. परिणामी काही हातपंप कोरडे पडले असून अनेक ठिकाणी ते गंजलेल्या अवस्थेत दुरुस्तीची वाट पाहत आहेत. पिढ्यानपिढ्या सेवा देणारा हा जलस्रोत हळूहळू दुर्लक्षित होत असल्याची भावना व्यक्त होत आहे.
जतनाची गरज
हातपंप हे केवळ जुने साधन नसून आपत्कालीन परिस्थितीत उपयोगी पडणारी महत्त्वाची व्यवस्था आहे. त्यामुळे प्रशासन आणि ग्रामस्थांनी मिळून या साधनांचे संवर्धन आणि देखभाल करणे आवश्यक आहे.
नळातून येणारे पाणी ही सुविधा असली, तरी भर उन्हात हातपंपातून येणाऱ्या थंड पाण्याचा अनुभव हा ग्रामीण जीवनातील एक जिवंत भावनिक नातं आहे, जे आजही टिकून आहे.
