(संगमेश्वर / एजाज पटेल)
विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त राखण्यासाठी पूर्वी छडीचा वापर सामान्य मानला जात होता. मात्र काळ बदलला तसे शिक्षणाबाबतची दृष्टीही बदलली आहे. शिक्षणतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि पालक आता एकमताने छडीपेक्षा सकारात्मक शिस्त अधिक परिणामकारक असल्याचे मान्य करत आहेत. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी भीतीवर आधारित शिस्त नव्हे, तर समज, संवाद आणि आत्मशिस्त निर्माण करणारी सकारात्मक शिस्त आवश्यक असल्याचे मत शिक्षण क्षेत्रातून पुढे येत आहे.
सकारात्मक शिस्त म्हणजे चूक केल्यावर थेट शिक्षा देणे नव्हे. विद्यार्थ्यांच्या वर्तनामागची कारणे समजून घेणे, त्यांना त्यांच्या कृतीचे परिणाम शांतपणे समजावून सांगणे आणि योग्य मार्गदर्शन करणे, ही या पद्धतीची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत. या प्रक्रियेत शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात संवाद वाढतो. विद्यार्थ्यांच्या भावना लक्षात घेतल्या जातात आणि समस्या सोडवण्याच्या प्रक्रियेत त्यांनाही सहभागी केले जाते. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, जबाबदारीची जाणीव आणि निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित होते.
विविध संशोधनांमधून असे दिसून आले आहे की छडी किंवा शारीरिक शिक्षेमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये भीती, न्यूनगंड आणि मानसिक तणाव निर्माण होतो. याचा परिणाम त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीवर तसेच व्यक्तिमत्त्व विकासावर होतो. काही प्रकरणांमध्ये विद्यार्थी शाळेपासून दुरावण्याची शक्यता देखील वाढते. याउलट सकारात्मक शिस्त विद्यार्थ्यांना चुका सुधारण्याची संधी देते आणि शिक्षक व विद्यार्थी यांच्यात विश्वासाचे नाते निर्माण करते.
आज अनेक शाळांमध्ये समुपदेशन, प्रेरणादायी संवाद, गटचर्चा, कौतुक आणि प्रोत्साहन यांच्या माध्यमातून शिस्तीचे नियम प्रभावीपणे राबवले जात आहेत. वर्गातील नियम ठरवताना विद्यार्थ्यांनाही सहभागी करून घेतले जाते. त्यामुळे हे नियम विद्यार्थ्यांना आपलेसे वाटतात आणि त्यांचे पालन करण्याची जबाबदारी ते स्वतः स्वीकारतात. शिक्षकांनी स्वतःच्या वर्तनातून शिस्तीचा आदर्श घालून दिल्यास त्याचा सकारात्मक परिणाम विद्यार्थ्यांवर निश्चितपणे दिसून येतो.
या संपूर्ण प्रक्रियेत पालकांची भूमिका देखील तितकीच महत्त्वाची आहे. घर आणि शाळा यांच्यात योग्य समन्वय राहिल्यास सकारात्मक शिस्त अधिक प्रभावी ठरते. पालकांनी मुलांशी मोकळा संवाद साधणे, त्यांचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकून घेणे आणि गरजेच्या वेळी समजूतदार मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे. अशा वातावरणात मुलांमध्ये शिस्त आपोआप रुजते.
एकूणच, छडीला पर्याय म्हणून सकारात्मक शिस्त ही आजच्या काळाची गरज बनली आहे. ही शिस्त केवळ नियम पाळायला शिकवत नाही, तर जबाबदार, संवेदनशील आणि आत्मविश्वासू नागरिक घडवण्यास मदत करते. त्यामुळे शिक्षण व्यवस्थेने सकारात्मक शिस्तीचा व्यापक स्वीकार करून विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी ठोस पावले उचलण्याची आवश्यकता असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
