(भोपाळ / वृत्तसंस्था)
बर्ड फ्ल्यूच्या एच५एन१ या अत्यंत घातक विषाणूचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी भारताने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. कोंबड्यांचे संरक्षण आणि पोल्ट्री उद्योगाला होणारे आर्थिक नुकसान टाळण्याच्या दृष्टीने भोपाळमधील शास्त्रज्ञांनी देशातील पहिली स्वदेशी लस विकसित केली आहे. भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) राष्ट्रीय उच्च सुरक्षा पशुरोग संस्थेने ही लस तयार केली असून, एका डोसमुळे कोंबड्यांना सहा महिन्यांपर्यंत संरक्षण मिळणार आहे. केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान २० नोव्हेंबर रोजी भोपाळमधील संस्थेच्या परिसरात या लसीचे लोकार्पण करणार आहेत.
एच५एन१ विषाणूच्या क्लेड २.३.२.१ विरुद्ध प्रभावी ठरणारी ही निष्क्रिय लस आहे. तिच्या चाचण्यांमध्ये अंडी उत्पादनासाठी आणि प्रजननासाठी पाळल्या जाणाऱ्या कोंबड्यांमध्ये सकारात्मक परिणाम दिसून आले आहेत. त्यामुळे प्रामुख्याने पोल्ट्री फार्ममधील लेअर आणि ब्रीडर कोंबड्यांच्या लसीकरणासाठी तिचा वापर केला जाणार आहे. आतापर्यंत भारतात या विषाणूच्या स्ट्रेनविरुद्ध व्यावसायिक वापरासाठी स्वदेशी लस उपलब्ध नव्हती.
या लसीचा विशेष फायदा अंडी उत्पादन करणाऱ्या लेअर आणि प्रजननासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ब्रीडर कोंबड्यांना होणार आहे. ब्रॉयलर कोंबड्यांच्या तुलनेत या दोन्ही प्रकारच्या कोंबड्यांचे आयुष्य अधिक असते. त्यामुळे त्यांना दीर्घकाळ विषाणूच्या संसर्गापासून सुरक्षित ठेवणे आवश्यक असते. नव्या लसीमुळे सहा महिन्यांपर्यंत संरक्षण मिळणार असल्याने वारंवार लसीकरण करण्याची आवश्यकताही कमी होणार आहे.
एच५एन१ विषाणूचा संसर्ग पोल्ट्री उद्योगासाठी अत्यंत घातक ठरू शकतो. एखाद्या पोल्ट्री फार्ममध्ये या विषाणूचा प्रादुर्भाव झाल्यास जवळपास १०० टक्के कोंबड्यांचा मृत्यू होण्याची शक्यता असते. संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी बाधित परिसरातील मोठ्या संख्येने कोंबड्या माराव्या लागतात. परिणामी पोल्ट्री व्यावसायिक आणि शेतकऱ्यांना मोठ्या आर्थिक नुकसानीला सामोरे जावे लागते. भारतात २००६ मध्ये पहिल्यांदा बर्ड फ्ल्यूचा प्रादुर्भाव आढळला होता. त्यानंतर देशात ५०० हून अधिक वेळा संसर्गाची प्रकरणे नोंदवण्यात आली आहेत. सुरुवातीच्या प्रादुर्भावाच्या काळातच पोल्ट्री उद्योगाचे सुमारे २,२०० ते ३,००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला होता.
या विषाणूचा धोका केवळ पक्ष्यांपुरता मर्यादित नसून मानवांनाही त्याची लागण होऊ शकते. संक्रमित पक्ष्यांच्या संपर्कात आल्याने माणसांमध्ये संसर्ग पसरण्याचा धोका असतो. या संसर्गामुळे तीव्र ताप, श्वास घेण्यास त्रास आणि गंभीर स्वरूपाचा न्यूमोनिया होऊ शकतो. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या आकडेवारीनुसार, २००३ पासून आतापर्यंत जगभरात मानवांमध्ये एच५एन१ संसर्गाची १,००३ प्रकरणे नोंदवली गेली आहेत. त्यापैकी ४७९ जणांचा मृत्यू झाला आहे.
कोंबड्यांमधील एच५एन१ संसर्ग रोखण्यात या स्वदेशी लसीची महत्त्वपूर्ण भूमिका ठरू शकते. पक्ष्यांमधील संसर्गाचे प्रमाण कमी झाल्यास विषाणूचा प्रसार होण्याचा धोकाही कमी करण्यास मदत मिळू शकते. मात्र, त्यासाठी पोल्ट्री फार्ममध्ये नियमित देखरेख ठेवणे, जैवसुरक्षेच्या उपाययोजना काटेकोरपणे राबवणे आणि संक्रमित पक्ष्यांपासून दूर राहणेही तितकेच आवश्यक आहे.


