महाराष्ट्रात अनेक गावांच्या वेगवेगळ्या परंपरा प्रसिद्ध आहेत. मात्र, छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यात असलेल्या चौंडाळा गावातील प्रथा विशेष लक्ष वेधून घेतात. गावात गेल्या ५०० वर्षांपासून कोणत्याही घरासमोर विवाहाचा मंडप उभारला जात नसल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. एवढेच नव्हे, तर गावातील घरांमध्ये पलंग, खाट किंवा सोफा वापरला जात नाही. तसेच रेणुका देवीच्या मंदिरापेक्षा उंच घर बांधण्याची परवानगीही परंपरेनुसार नाही. गावकऱ्यांच्या मते, या सर्व प्रथांमागे रेणुका मातेविषयीची श्रद्धा आणि एक प्राचीन आख्यायिका आहे.
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यात वसलेले हिवरा चोंढाळा हे गाव आपल्या वेगळ्या सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांमुळे लक्ष वेधून घेते. गावातील विवाहसोहळ्यांपासून घरांच्या रचनेपर्यंत अनेक गोष्टींवर स्थानिक श्रद्धांचा प्रभाव दिसून येतो. या प्रथा केवळ काही वर्षांपासून नव्हे, तर अनेक पिढ्यांपासून सुरू असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात.
गावातील रेणुकामातेचे मंदिर हे या परंपरांचे केंद्र मानले जाते. हे मंदिर माहूरच्या रेणुकादेवीचे उपपीठ म्हणून ओळखले जाते. देवी अविवाहित असल्याची स्थानिक मान्यता असून, तिच्याविषयीच्या श्रद्धेतून गावकऱ्यांनी काही नियम स्वीकारल्याचे सांगितले जाते. चौंडाळा गावात रेणुका मातेचे मंदिर असून, ते माहूरच्या रेणुका देवीचे उपपीठ म्हणून ओळखले जाते. गावातील ४०० ते ५०० घरांमध्ये जवळपास १२०० लोक राहतात. येथील नागरिक आजही पूर्वजांनी घालून दिलेल्या परंपरांचे पालन करतात. गावातील विवाहपद्धती, घरांची रचना आणि दैनंदिन जीवनातील काही नियम यांवर या श्रद्धेचा प्रभाव असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात.
गावातील प्रचलित आख्यायिकेनुसार, पुरातन काळात रेणुका मातेचा विवाह ठरला होता. विवाहासाठी वऱ्हाड गावात दाखल झाले; मात्र हा विवाह देवीला मान्य नव्हता. त्यामुळे देवीचा कोप झाला आणि लग्नासाठी आलेल्या संपूर्ण वऱ्हाडाचे दगडांत रूपांतर झाले, अशी कथा सांगितली जाते. या आख्यायिकेशी गावाच्या आजूबाजूला आढळणाऱ्या हजारो गोलाकार दगडी शिळांचा संबंध जोडला जातो. परिसरातील मोकळ्या मैदानांमध्ये मोठ्या संख्येने पडून असलेल्या या शिळांचा वापर कोणत्याही कामासाठी केला जात नसल्याचे ग्रामस्थ सांगतात.
या कथेनुसार रेणुका माता अविवाहित राहिली. देवीचा आदर राखावा आणि तिचा कोप होऊ नये, या भावनेतून गावात विवाहसोहळे आयोजित न करण्याची परंपरा सुरू झाल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे गेल्या ५०० वर्षांपासून गावातील कोणत्याही घरासमोर लग्नाचा मंडप उभारण्यात आलेला नाही, अशी ग्रामस्थांची माहिती आहे. गावातील मुला-मुलींचे विवाह मात्र होतात; त्यासाठी गावाबाहेरील ठिकाण निवडले जाते.
गावकऱ्यांनी विवाहासाठी पर्यायी व्यवस्था केली आहे. गावापासून तीन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या हनुमान मंदिरात बजरंग बलीच्या साक्षीने विवाहसोहळे पार पडतात. गावातच लग्न करण्याचा काही नागरिकांनी प्रयत्न केला होता; मात्र ते विवाह पूर्ण होऊ शकले नाहीत, असेही ग्रामस्थ सांगतात.
गावात विवाहसोहळे का होत नाहीत?
चोंढाळा गावातील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा म्हणजे गावाच्या हद्दीत विवाहसोहळे आयोजित न करणे. गावातील मुला-मुलींचे विवाह मात्र होतात; त्यासाठी गावाबाहेरील ठिकाण निवडले जाते. गावापासून साधारण दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या विहामांडवा शिवारातील मारुती मंदिर परिसरात विवाहविधी पार पाडले जातात. विवाहसोहळे गावाबाहेर आयोजित केले जात असले, तरी विवाहानंतर नवदाम्पत्याने गावात येऊन देवीचे दर्शन घेण्याची प्रथाआहे.
घरात पलंग, खाट किंवा सोफा वापरण्याची प्रथा नाही
या गावाचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे घरांमध्ये झोपण्यासाठी पलंग, बाज किंवा खाट वापरणे टाळले जाते. गावकरी जमिनीवर किंवा घरात तयार केलेल्या ओट्यावर झोपतात. या प्रथेचाही संबंध रेणुकामातेच्या श्रद्धेशी जोडला जातो. देवी बाजेवर निद्रा करते, अशी स्थानिक मान्यता असल्यामुळे गावकऱ्यांनी स्वतःच्या घरात पलंग किंवा बाज वापरू नये, अशी परंपरा स्वीकारल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे घरातील फर्निचरविषयक ही प्रथा गावाच्या वेगळ्या ओळखीचा भाग बनली आहे. या प्रथा पाळण्यामागे देवीविषयीचा आदर आणि पूर्वजांनी घालून दिलेल्या परंपरा जपण्याची भावना असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात.
बाळंतिणी महिलाही जमिनीवरच झोपतात, असे ग्रामस्थ सांगतात. वर्षानुवर्षे चालत आलेली ही पद्धत आजही काटेकोरपणे पाळली जाते. मुलाचे लग्न झाल्यानंतर त्याला रुखवतात किंवा आंदनात घरगुती साहित्य दिले जाते; मात्र त्यामध्ये पलंग दिला जात नाही. कारण गावात झोपण्यासाठी पलंग, बाज किंवा खाट वापरण्याचीच परंपरा नाही.
दुमजली घरे बांधण्याबाबतही परंपरागत मर्यादा
चोंढाळा गावात दुमजली घरे बांधली जात नसल्याचेही सांगितले जाते. रेणुकामातेच्या मंदिरापेक्षा उंच इमारत उभी करू नये, अशी स्थानिक श्रद्धा यामागे असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराच्या उंचीचा मान राखण्याच्या भावनेतून घरांची रचना एकमजली ठेवली जाते, अशी या परंपरेमागील धारणा आहे. या नियमामुळे गावातील घरांची रचना इतर गावांपेक्षा वेगळी दिसते. ही मर्यादा ओलांडून घर बांधण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्यात यश मिळत नसल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. परिणामी, पूर्वजांनी घालून दिलेला हा नियम आजही पाळला जातो.
माणसांच्या दैनंदिन जीवनाप्रमाणेच शेतात काम करणाऱ्या जनावरांबाबतही गावात विशिष्ट परंपरा आहे. शेतीच्या कामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बैलांना शिंगोट्या किंवा झुल घातली जात नाही. या प्रथांचे पालनही गावकरी परंपरेचा भाग म्हणून करतात.
नवरात्र आणि यात्रेच्या काळात मंदिरात भाविकांची गर्दी
रेणुकामातेच्या मंदिरामुळे चोंढाळा गावाला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. नवरात्रोत्सवात येथे विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. चैत्र पौर्णिमेच्या यात्रेलाही भाविक उपस्थित राहतात. या काळात देवीच्या दर्शनासाठी परिसरातील तसेच इतर जिल्ह्यांतील भाविक गावात येतात.
या गावाविषयी कुतूहल निर्माण करणाऱ्या अनेक गोष्टी असल्या, तरी आख्यायिका आणि ऐतिहासिक तथ्य यांत फरक ठेवणे आवश्यक आहे. विवाहसोहळे गावाबाहेर होतात, पलंग वापरणे टाळले जाते आणि दुमजली घरे बांधण्याबाबत परंपरागत मर्यादा पाळल्या जातात, ही या गावाची वैशिष्ट्ये आहेत.
चौंडाळा गावातील या प्रथा रेणुका मातेच्या श्रद्धेशी जोडलेल्या असून, त्या पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जात असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. विवाहसोहळ्यांसाठी गावाबाहेरील मंदिराचा पर्याय, घरांच्या उंचीवरील मर्यादा आणि जमिनीवर झोपण्याची पद्धत यांमुळे या गावाची वेगळी ओळख निर्माण झाली आहे. परंपरा कशा निर्माण होतात, त्या पिढ्यान्‌पिढ्या कशा टिकतात आणि एखाद्या गावाच्या दैनंदिन जीवनावर त्यांचा किती खोल परिणाम होतो, याचे चोंढाळा हे एक रंजक उदाहरण आहे.
