आकाशात उंच भरारी घेणाऱ्या पक्ष्यांचा थवा पाहताना एक प्रश्न मनात नक्कीच येतो. हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून हे पक्षी पुन्हा त्याच ठिकाणी कसे पोहोचतात? त्यांच्याकडे ना नकाशा असतो, ना कसली शक्ती ना यंत्रणा; तरीही ते समुद्र, पर्वत आणि विस्तीर्ण प्रदेश ओलांडून आपला मार्ग अचूकपणे शोधतात. पक्ष्यांच्या या अद्भुत दिशाज्ञानामागे निसर्गाने दिलेली विलक्षण क्षमता कार्यरत असते.
पक्षी अन्नाची उपलब्धता, प्रजननासाठी अनुकूल वातावरण आणि हवामानातील बदल यांमुळे एका प्रदेशातून दुसऱ्या प्रदेशात स्थलांतर करतात. अनेक पक्षी दरवर्षी हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून ठरावीक ठिकाणी पोहोचतात. काही पक्षी तर वर्षानुवर्षे त्याच प्रजनन क्षेत्रात किंवा निवासस्थानाच्या परिसरात परत येतात.
पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र ठरते दिशादर्शक!
पक्ष्यांच्या दिशाज्ञानातील सर्वांत रंजक बाब म्हणजे पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा वापर करण्याची त्यांची क्षमता. पृथ्वीभोवती असलेल्या चुंबकीय क्षेत्रातील संकेतांच्या मदतीने काही पक्षी प्रवासाची दिशा ठरवू शकतात. त्यांच्या शरीरात हे संकेत ओळखण्याची यंत्रणा नेमकी कशी कार्य करते, यावर शास्त्रज्ञ अजूनही संशोधन करत आहेत.
सूर्य आणि ताऱ्यांचीही घेतात मदत!
दिवसा स्थलांतर करणारे पक्षी सूर्याची स्थिती आणि आपल्या शरीरातील जैविक घड्याळ यांचा मेळ घालून दिशा ठरवू शकतात. रात्री प्रवास करणाऱ्या काही पक्ष्यांना आकाशातील ताऱ्यांची मांडणी दिशाज्ञानासाठी उपयोगी पडते. त्यामुळे ढगाळ हवामान किंवा बदलत्या परिस्थितीतही इतर उपलब्ध संकेतांच्या मदतीने ते मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न करतात.
स्मरणशक्ती आणि भौगोलिक खुणांचा उपयोग
नद्या, डोंगर, समुद्रकिनारे, तलाव आणि इतर नैसर्गिक खुणा ओळखण्याची क्षमता पक्ष्यांना परिचित प्रदेशात परतण्यास मदत करते. काही पक्षी पूर्वीच्या अनुभवांतून विशिष्ट ठिकाणांची माहिती लक्षात ठेवतात. त्यांच्या जन्मजात प्रवृत्तीबरोबरच अनुभव आणि इतर पक्ष्यांचे अनुकरण यांचाही स्थलांतरात सहभाग असू शकतो. मात्र, सर्व पक्षी एकाच पद्धतीने मार्ग शोधतात असे नाही.
हजारो किलोमीटरच्या प्रवासासाठी ऊर्जा कशी मिळते?
लांब पल्ल्याच्या उड्डाणासाठी पक्ष्यांना मोठ्या प्रमाणात ऊर्जेची आवश्यकता असते. अनेक स्थलांतर करणारे पक्षी प्रवासापूर्वी शरीरात चरबीच्या स्वरूपात ऊर्जा साठवतात. काही पक्षी वाटेत थांबून अन्न खातात आणि विश्रांती घेतात, तर काही प्रजाती न थांबता अतिशय लांब अंतर पार करू शकतात. अनुकूल वारे आणि शरीराची उड्डाणासाठी योग्य रचना यांचाही त्यांना फायदा होतो.
पक्ष्यांचे दिशाज्ञान अत्यंत प्रभावी असले, तरी ते अचूकतेची हमी देणारे नाही. वादळे, जोरदार वारे, दाट धुके आणि रात्रीचा कृत्रिम प्रकाश यांमुळे काही पक्षी भरकटू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या स्थलांतरासाठी नैसर्गिक अधिवास आणि सुरक्षित विश्रांतीची ठिकाणे जपणे महत्त्वाचे आहे.
पक्षी हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून पुन्हा त्याच ठिकाणी कसे पोहोचतात, याचे विज्ञानाने बऱ्याच अंशी स्पष्टीकरण दिले आहे. मात्र, पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचे संकेत ते नेमके कसे ओळखतात आणि मेंदू विविध संकेतांचा मेळ घालून योग्य दिशा कशी निवडतो, यासंबंधी अजूनही अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत.
निसर्गाने पक्ष्यांना नकाशा किंवा जीपीएस दिलेला नसला, तरी दिशा ओळखण्याची अद्भुत क्षमता दिली आहे. सूर्य, तारे, पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र, स्मरणशक्ती आणि पर्यावरणातील संकेत यांच्या मदतीने हजारो किलोमीटरचा प्रवास करणारे पक्षी हे निसर्गाच्या विलक्षण रचनेचे जिवंत उदाहरण आहेत.
