(नवी दिल्ली / वृत्तसंस्था)
देशातील बालविवाहाची प्रथा रोखण्यासाठी केंद्र सरकारने ग्रामपंचायतींच्या माध्यमातून तळागाळात व्यापक मोहीम हाती घेतली आहे. २ ऑक्टोबर रोजी गांधी जयंतीनिमित्त होणाऱ्या ग्रामसभांमध्ये गावाला ‘बालविवाहमुक्त’ घोषित करणारा ठराव मंजूर करण्याचे निर्देश देशभरातील ग्रामपंचायतींना देण्यात आले आहेत. या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर जबाबदारी निश्चित करण्यासोबतच बालसंरक्षणाची यंत्रणा अधिक प्रभावी करण्यावर भर देण्यात येणार आहे.
केंद्रीय महिला व बालविकास मंत्रालयाने यासंदर्भात राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना मार्गदर्शक सूचना दिल्या आहेत. ‘बालविवाहमुक्त भारत’ अभियानांतर्गत ग्रामसभेत ठराव मंजूर झाल्यानंतर संबंधित बालविवाह प्रतिबंधक अधिकारी गावाची प्रत्यक्ष पडताळणी करतील. आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर गावाला ‘बालविवाहमुक्त गाव प्रमाणपत्र’ देण्याची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि प्रशासनाची भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे.
केंद्राच्या या उपक्रमामागे बालविवाह रोखण्यासाठी केवळ जनजागृती न करता गावपातळीवर प्रतिबंध, देखरेख आणि तातडीच्या हस्तक्षेपाची व्यवस्था उभी करण्याचा उद्देश आहे. केंद्राच्या ‘बालविवाहमुक्त भारत’ अभियानात ग्रामसभा ठराव, बालविवाह प्रतिबंधक अधिकाऱ्यांची नियुक्ती, स्थानिक पातळीवरील देखरेख आणि प्रमाणपत्राची प्रक्रिया यांचा समावेश आहे.
राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-५ (NFHS-5) नुसार, २०१९-२१ या कालावधीत देशातील २० ते २४ वयोगटातील २३.३ टक्के महिलांचे लग्न १८ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वी झाले होते. UNICEFच्या माहितीनुसार, भारतात दरवर्षी १८ वर्षांखालील १५ लाखांहून अधिक मुलींचे विवाह होतात. भारताचा जगातील एकूण बालविवाहांमध्ये जवळपास एकतृतीयांश वाटा असल्याचेही उपलब्ध अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
हरियाणामध्ये बालविवाहाचे प्रमाण १२.५ टक्के असल्याचे NFHS-5च्या आकडेवारीवर आधारित अहवालात नमूद करण्यात आले आहे, तर सिरसा जिल्ह्यात हे प्रमाण सुमारे ९ टक्के आहे. त्यामुळे राष्ट्रीय पातळीवरील मोहिमेबरोबरच स्थानिक पातळीवर प्रभावी प्रतिबंधक यंत्रणा उभारण्यावर केंद्राचा भर आहे.
दरम्यान, केंद्राच्या ‘बालविवाहमुक्त भारत’ अभियानाचे उद्दिष्ट बालविवाहाचे प्रमाण कमी करत २०३० पर्यंत भारताला बालविवाहमुक्त करण्याचे आहे. या पार्श्वभूमीवर २ ऑक्टोबरच्या ग्रामसभांमध्ये मंजूर होणारे ठराव आणि त्यानंतरची पडताळणी प्रक्रिया महत्त्वाची ठरणार आहे.
