(छत्रपती संभाजीनगर / चरणंद्री डोंगर)
सह्याद्रीच्या कुशीत आणि दख्खनच्या पठारावर (चरणंद्री डोंगर) वसलेला वेरूळचा लेणीसमूह म्हणजे प्राचीन भारताच्या कला, धर्म, स्थापत्य आणि अभियांत्रिकी कौशल्याचा अद्भुत नमुना आहे. तब्बल २ किलोमीटरहून अधिक लांबीच्या बेसॉल्टच्या कड्यात कोरलेल्या या परिसरात एकूण ३४ लेण्या आहेत. विशेष म्हणजे याच ठिकाणी बौद्ध, हिंदू आणि जैन या तीन धार्मिक परंपरांची मंदिरे, विहार आणि शिल्पे एकत्र पाहायला मिळतात. याच वैशिष्ट्यामुळे १९८३ मध्ये वेरूळला UNESCOच्या जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला. UNESCOच्या मते वेरूळ हा केवळ कलाकृतींचा संग्रह नाही, तर प्राचीन भारतातील विविध धार्मिक परंपरांच्या सहअस्तित्वाचे आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.
अख्खा डोंगरच कोरून तयार केलेल्या लेण्या
वेरूळच्या लेण्या बांधलेल्या नाहीत, तर डोंगरातील कठीण बेसॉल्ट खडकात कोरलेल्या आहेत. शेकडो वर्षांच्या कालखंडात वेगवेगळ्या टप्प्यांत हे काम झाले. UNESCOनुसार लेण्यांच्या निर्मितीचे तीन प्रमुख टप्पे दिसतात:
लेणी क्रमांक १ ते १२ : बौद्ध
लेणी क्रमांक १३ ते २९ : हिंदू/ब्राह्मण परंपरा
लेणी क्रमांक ३० ते ३४ : जैन
ही निर्मिती साधारण सहाव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान विविध टप्प्यांत झाली. म्हणजे एका डोंगररांगेत शेकडो वर्षांच्या कालखंडात वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांनी आपली वास्तू आणि कलाकृती निर्माण केल्या.
बौद्ध लेणी : ध्यान, विहार आणि बुद्धमूर्तींचे जग
वेरूळमधील पहिल्या १२ लेण्या बौद्ध परंपरेशी संबंधित आहेत. येथे विहार, ध्यानगृहे आणि प्रार्थनास्थळे आढळतात. यातील लेणी क्रमांक १०, ज्याला ‘विश्वकर्मा लेणी’ किंवा ‘सुताराची झोपडी’ असेही म्हटले जाते, विशेष प्रसिद्ध आहे. या लेणीत चैत्यगृह असून त्यामध्ये स्तूप आणि बुद्धाची प्रतिमा आहे. लेणी क्रमांक १२ ही तीन मजली बौद्ध विहाररचना म्हणून विशेष महत्त्वाची आहे. या लेण्यांकडे पाहताना त्या काळातील भिक्षूंचे जीवन, ध्यानधारणा आणि धार्मिक शिक्षणाची कल्पना करता येते.
कैलास मंदिर : एका खडकातून उभे राहिलेले अद्भुत मंदिर
वेरूळची सर्वात प्रसिद्ध आणि सर्वाधिक थक्क करणारी वास्तू म्हणजे लेणी क्रमांक १६ मधील कैलास मंदिर. याची खासियत म्हणजे हे मंदिर वेगवेगळे दगड जोडून उभारलेले नाही. अखंड खडकातूनच ते वरून खाली कोरत तयार करण्यात आले आहे. म्हणजे शिल्पकारांनी आधी दगड आणून मंदिर बांधले नाही. उलट, डोंगराचा आवश्यक नसलेला भाग काढत-काढत मंदिराचा आकार निर्माण केला.
UNESCOने कैलास मंदिराला प्राचीन भारतातील रॉक-कट आर्किटेक्चरमधील अत्यंत मोठी तांत्रिक कामगिरी म्हटले आहे. त्याच्या भव्य प्रमाणात कोरीवकाम, प्रांगणे, खांब आणि शिल्पांची विलक्षण रचना दिसते. या मंदिरातील रावणाने कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न केल्याचे शिल्प विशेष प्रसिद्ध आहे. रामायण आणि महाभारतातील विविध प्रसंगांचेही शिल्पांकन येथे पाहायला मिळते. कैलास मंदिराचे काम राष्ट्रकूट राजवटीच्या काळात झाले. UNESCOच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार या मंदिराचे काम राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम यांच्या काळाशी जोडले जाते.
जैन लेणी : सूक्ष्म कोरीवकामाची अप्रतिम दुनिया
वेरूळच्या शेवटच्या भागात म्हणजे लेणी क्रमांक ३० ते ३४ मध्ये जैन परंपरेशी संबंधित वास्तू आहेत. या लेण्यांमध्ये जैन तीर्थंकरांच्या प्रतिमा, सूक्ष्म नक्षीकाम आणि धार्मिक प्रतीकांचे दर्शन घडते. बौद्ध आणि हिंदू लेण्यांच्या तुलनेत या लेण्यांमध्ये कोरीवकामातील सूक्ष्मता विशेष जाणवते. काही ठिकाणी चित्रकलेचे अवशेषही आढळतात. यामुळे वेरूळचा प्रवास म्हणजे केवळ एका धर्माच्या इतिहासाचा प्रवास राहत नाही. तो भारताच्या अनेक धार्मिक आणि कलात्मक परंपरांचा एकत्रित प्रवास बनतो.
सर्वात मोठे रहस्य म्हणजे एवढे काम कसे केले?
आज आपल्याकडे अत्याधुनिक ड्रिल मशीन, क्रेन, कटर आणि संगणकीय तंत्रज्ञान आहे. त्या काळात अशी साधने उपलब्ध नसताना एवढ्या मोठ्या खडकात इतके अचूक काम कसे केले गेले, हा प्रश्न आजही पर्यटकांना आणि इतिहास अभ्यासकांना आकर्षित करतो. कैलास मंदिराच्या बाबतीत तर खडकाचा मोठा भाग काढून टाकत मंदिराची रचना तयार करण्यात आली. खांब, शिल्पे, सभामंडप, प्रांगण आणि इतर वास्तू घटक एकाच खडकातून आकाराला आणण्यात आले. म्हणूनच UNESCO वेरूळच्या वास्तुकलेला केवळ कलात्मक उपलब्धी न म्हणता तांत्रिक कौशल्याचेही अद्वितीय उदाहरण मानते.
तीन धर्म, एकच परिसर
वेरूळचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे बौद्ध, हिंदू आणि जैन परंपरांची निर्मिती एकाच परिसरात झाली. वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांशी संबंधित लोकांनी याच डोंगररांगेत आपली श्रद्धास्थाने निर्माण केली. UNESCOने वेरूळच्या या वैशिष्ट्याला प्राचीन भारतातील धार्मिक सहअस्तित्व आणि सहिष्णुतेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण मानले आहे.
UNESCOने वेरूळला जागतिक वारसा का मानले?
वेरूळच्या जागतिक महत्त्वामागे अनेक कारणे आहेत:
१. अप्रतिम शिल्पकला
खडकात कोरलेल्या मूर्ती आणि धार्मिक प्रसंग.
२. अद्वितीय स्थापत्यशास्त्र
विशेषतः कैलास मंदिर.
३. प्राचीन तंत्रज्ञानाचे उदाहरण
कठीण बेसॉल्ट खडकात केलेले मोठ्या प्रमाणातील उत्खनन.
४. तीन धर्मांचा संगम
बौद्ध, हिंदू आणि जैन परंपरांचा एकाच परिसरातील वारसा.
५. प्राचीन भारतीय समाजाचे दर्शन
कला, धर्म, वास्तुकला, जीवनशैली आणि तत्कालीन सांस्कृतिक वातावरणाची माहिती या लेण्यांमधून मिळते.
वेरूळला जाताना आणखी काय पाहता येते?
वेरूळ लेण्यांच्या परिसरात घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग आणि दौलताबाद किल्ला यांसारखी महत्त्वाची ठिकाणेही आहेत. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार वेरूळ लेणी छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर आहेत.
वेरूळमध्ये गेल्यावर तुम्ही फक्त काही जुन्या गुहा पाहत नाही.
तुमच्यासमोर हजार वर्षांपूर्वीच्या भारतीय शिल्पकारांची कल्पनाशक्ती, धार्मिक श्रद्धा, वास्तुकौशल्य आणि अभियांत्रिकी क्षमता दगडाच्या रूपात उभी राहते. विशेष म्हणजे बौद्ध भिक्षूंच्या ध्यानगृहापासून, भगवान शिवाच्या भव्य कैलास मंदिरापर्यंत आणि जैन तीर्थंकरांच्या शांत प्रतिमांपर्यंतचा हा प्रवास एका डोंगरात अनुभवता येतो. म्हणूनच वेरूळ लेणी ही महाराष्ट्राचीच नव्हे तर प्राचीन भारतीय सभ्यतेच्या असामान्य सर्जनशीलतेची जगासमोर उभी असलेली दगडी साक्ष आहे.
