खाते क्रमांक न बदलता बँक बदलता येणार; ग्राहकांसाठी मोठा दिलासा

(नवी दिल्ली)

ग्राहकांना अधिक दर्जेदार, पारदर्शक आणि सोयीस्कर बँकिंग सेवा मिळाव्यात यासाठी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ने ‘Payments Vision 2028’ अंतर्गत मोठ्या सुधारणा जाहीर केल्या आहेत. या नव्या धोरणामुळे बँकिंग क्षेत्रात ग्राहकांना अधिक स्वातंत्र्य मिळणार असून, बँकांची जबाबदारीही वाढणार आहे. सर्वात महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे आता ग्राहकांना खाते क्रमांक न बदलता बँक बदलण्याची सुविधा मिळणार आहे.

नव्या प्रणालीअंतर्गत एखाद्या बँकेच्या सेवांबाबत ग्राहक असमाधानी असल्यास तो सहजपणे दुसऱ्या बँकेत खाते हस्तांतरित करू शकतो. यामध्ये खाते क्रमांक पूर्वीप्रमाणेच कायम राहील, खात्यातील रक्कम, व्यवहार किंवा इतर सेवा यावर कोणताही परिणाम होणार नाही. विशेष म्हणजे या प्रक्रियेसाठी ग्राहकांकडून कोणतेही अतिरिक्त शुल्क आकारले जाणार नाही. मोबाईल नंबर पोर्टेबिलिटीप्रमाणेच ही सुविधा बँकिंग क्षेत्रात मोठा बदल घडवणारी ठरणार आहे.

यासाठी RBI ‘पेमेंट्स स्विचिंग सर्विस’ नावाची एक केंद्रीकृत प्रणाली विकसित करत आहे. या प्लॅटफॉर्मवर ग्राहकांना त्यांच्या सर्व बँक खात्यांची माहिती एकाच ठिकाणी पाहता येईल आणि आवश्यकतेनुसार खाते सहजपणे दुसऱ्या बँकेत ट्रान्सफर करता येईल. यामुळे बँक बदलण्याची प्रक्रिया अधिक जलद, सुरक्षित आणि पारदर्शक होणार आहे. मात्र, बँक बदलताना ग्राहकांनी घेतलेले कर्ज किंवा इतर थकबाकी पूर्ण करणे आवश्यक राहणार आहे. अशा आर्थिक जबाबदाऱ्यांपासून ग्राहक मुक्त होणार नाहीत. त्यामुळे बँक बदलण्याची सुविधा मिळाली तरी आर्थिक शिस्त राखणे गरजेचे ठरणार आहे.

याचबरोबर RBI आंतरराष्ट्रीय व्यवहारही सुलभ करण्याच्या दिशेने पावले उचलत आहे. परदेशात पैसे पाठवण्याच्या सध्याच्या जटिल प्रक्रिया कमी करून व्यवहार अधिक सोपे आणि जलद करण्यावर भर दिला जात आहे. Central Bank Digital Currency (CBDC) च्या विस्तारामुळे भविष्यात सीमापार व्यवहार अधिक सहज आणि सुरक्षित होण्याची अपेक्षा आहे.

धनादेश प्रणालीतही मोठा बदल होणार असून लवकरच ई-चेक (Electronic Cheque) ही नवी सुविधा सुरू केली जाणार आहे. यामुळे पारंपरिक चेकबुकची गरज कमी होईल, व्यवहार अधिक वेगाने होतील आणि फसवणुकीचा धोका कमी होईल. सुरक्षित डिजिटल प्रणालीद्वारे ई-चेक व्यवहार पार पडणार असल्याने ग्राहकांचा वेळ आणि खर्च दोन्ही वाचणार आहेत.

या सर्व सुधारणांमुळे बँकिंग क्षेत्रात स्पर्धा वाढणार असून ग्राहकांना चांगली सेवा देण्याचा दबाव बँकांवर राहणार आहे. खराब सेवा देणाऱ्या बँकांपासून ग्राहक सहज दूर जाऊ शकतील, त्यामुळे बँकांना त्यांच्या सेवांचा दर्जा सुधारावा लागणार आहे. एकूणच, ‘Payments Vision 2028’मुळे भारतीय बँकिंग व्यवस्था अधिक ग्राहक-केंद्रित, सुरक्षित आणि तंत्रज्ञानाधारित बनणार असून येत्या काळात बँकिंग अनुभव अधिक सुलभ आणि विश्वासार्ह होण्याची चिन्हे दिसत आहेत.