(नवी दिल्ली)
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला प्रेरणा देणाऱ्या आणि क्रांतीची मशाल पेटवणाऱ्या ‘वंदे मातरम्’ या राष्ट्रीय गीताच्या सन्मानात केंद्र सरकारने एक महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. केंद्रीय गृहमंत्रालयाने ‘वंदे मातरम्’ संदर्भात नवी, सविस्तर आणि स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली असून, यामुळे आता सरकारी व अधिकृत कार्यक्रमांच्या शिष्टाचारात मोठे बदल होणार आहेत.
या नव्या नियमावलीनुसार, कोणत्याही सरकारी किंवा अधिकृत कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ सुरू असताना उपस्थित असलेल्या सर्व नागरिकांना आदरार्थ उभे राहणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. यासंदर्भात गृहमंत्रालयाने तब्बल १० पानांचा सविस्तर आदेश जारी केला असून, त्याची प्रत सर्व राज्य सरकारे, केंद्रशासित प्रदेश, सर्व मंत्रालये तसेच घटनात्मक संस्थांना पाठवण्यात आली आहे.
१५० वर्षांच्या ऐतिहासिक प्रवासाचे औचित्य
या निर्णयामागे एक विशेष ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. ७ नोव्हेंबर २०२५ रोजी ‘वंदे मातरम्’ या गीताला १५० वर्षे पूर्ण झाली. या दीडशे वर्षांच्या गौरवशाली प्रवासानिमित्त केंद्र सरकारने देशभरात विविध उपक्रम राबवले. त्याचाच एक भाग म्हणून ‘वंदे मातरम्’च्या सन्मानासाठी आणि राष्ट्रीय कार्यक्रमांमध्ये एकसमान शिस्त राखण्यासाठी ही नवी नियमावली लागू करण्यात आली आहे.
सहा कडवी गाणे आता अनिवार्य
नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ‘वंदे मातरम्’च्या गायनाच्या पद्धतीत मोठा बदल करण्यात आला आहे. आतापर्यंत बहुतेक कार्यक्रमांमध्ये केवळ पहिली दोन कडवी गायली जात होती, ज्यासाठी सुमारे ६५ सेकंदांचा कालावधी लागत असे. मात्र आता कोणत्याही सरकारी कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ची सर्व सहा कडवी गाणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. या संपूर्ण गीतासाठी ३ मिनिटे १० सेकंदांचा कालावधी निश्चित करण्यात आला असून, त्यामुळे कार्यक्रमांमध्ये या गीताला अधिक सन्माननीय आणि भव्य स्वरूप मिळणार आहे.
‘वंदे मातरम्’ आणि राष्ट्रगीताचा क्रम ठरला
कार्यक्रमातील शिष्टाचाराबाबतही केंद्र सरकारने स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. जर एखाद्या कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ आणि राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ ही दोन्ही गीते सादर करायची असतील, तर प्रथम ‘वंदे मातरम्’ वाजवले किंवा गायले जाईल आणि त्यानंतर राष्ट्रगीत सादर करण्यात येईल. ध्वजारोहण, राष्ट्रपती व राज्यपालांचे अधिकृत कार्यक्रम, तसेच राष्ट्राला उद्देशून होणाऱ्या त्यांच्या भाषणांपूर्वी ‘वंदे मातरम्’ वाजवणे अनिवार्य राहणार आहे. हा क्रम आता देशभरातील सर्व सरकारी सोहळ्यांमध्ये पाळला जाईल.
कुठे आणि केव्हा ‘वंदे मातरम्’ वाजवले जाईल
गृहमंत्रालयाने ‘वंदे मातरम्’ कधी आणि कुठे वाजवावे याबाबतही सविस्तर निकष निश्चित केले आहेत. नागरी सन्मान समारंभ, पदवीदान समारंभ, सरकारी पुरस्कार वितरण सोहळे, तसेच राष्ट्रपती व राज्यपालांच्या आगमन आणि प्रस्थानाच्या वेळी हे गीत वाजवले जाईल. आकाशवाणी आणि दूरदर्शनवरून प्रसारित होणाऱ्या राष्ट्रपतींच्या भाषणाच्या आधी आणि नंतर ‘वंदे मातरम्’ अनिवार्य असेल. परेडदरम्यान राष्ट्रीय ध्वज नेला जात असताना किंवा कोणत्याही महत्त्वाच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमात ध्वजारोहणावेळी ‘वंदे मातरम्’चा जयघोष केला जाईल.
‘वंदे मातरम्’चा गौरवशाली इतिहास
‘वंदे मातरम्’चा इतिहास देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्याशी घट्ट जोडलेला आहे. बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी ७ नोव्हेंबर १८७५ रोजी ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतून हे गीत प्रथम सादर केले. १८९६ मध्ये रवींद्रनाथ टागोर यांनी काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात हे गीत गायले आणि ते देशभर लोकप्रिय झाले.
१९०५ च्या बंगाल फाळणीविरोधी आंदोलनात ‘वंदे मातरम्’ हे क्रांतीचे घोषवाक्य बनले होते. २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेत डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी स्पष्ट केले होते की, स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व लक्षात घेता ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रगीताइतकाच सन्मान दिला जाईल.
राष्ट्रीय अस्मितेला नवे बळ
केंद्र सरकारच्या या नव्या निर्णयामुळे ‘वंदे मातरम्’चा सन्मान अधिक दृढ होणार असून, राष्ट्रीय अस्मिता, शिस्त आणि देशभक्तीची भावना अधिक मजबूत होईल, असा विश्वास व्यक्त करण्यात येत आहे. या नियमांमुळे सरकारी कार्यक्रमांचे स्वरूप अधिक शिस्तबद्ध आणि राष्ट्रभावनेने भारलेले होणार आहे.
