(मुंबई)
एचआयव्हीग्रस्त रुग्णांना नियमित व प्रभावी उपचार मिळावेत यासाठी देशभरात एआरटी (Antiretroviral Therapy) केंद्रे कार्यरत आहेत. या केंद्रांवर मोफत औषधोपचारांसह समुपदेशनही केले जाते. मात्र, महाराष्ट्रात मागील सहा वर्षांत तब्बल 38 हजार 330 एचआयव्ही रुग्णांनी उपचार अर्धवट सोडल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. यामध्ये 2025–26 या एकाच वर्षात 15 हजार 430 रुग्णांनी उपचार सोडल्याने, उपचार अर्धवट सोडण्याच्या बाबतीत महाराष्ट्र देशात अव्वल ठरला आहे. ही स्थिती सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसाठी गंभीर इशारा मानली जात आहे.
WHO चे 95-95-95 लक्ष्य आणि महाराष्ट्रासमोरील आव्हान
जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) 2030 पर्यंत एड्स नियंत्रणासाठी 95-95-95 हे लक्ष्य निश्चित केले आहे. त्यानुसार—
- 95% एचआयव्ही बाधित रुग्णांचे निदान,
- 95% रुग्णांवर नियमित उपचार,
- 95% रुग्णांमध्ये विषाणूचा भार (Viral Load) नियंत्रणात ठेवणे
हे उद्दिष्ट आहे. तसेच 2010 च्या तुलनेत नवीन संसर्ग व एड्स-संबंधित मृत्यू 90% ने कमी करण्याचे ध्येय ठेवण्यात आले आहे.
या उद्दिष्टांसाठी देशभरात एआरटी केंद्रांच्या माध्यमातून रुग्णांची नोंद, उपचार आणि समुपदेशन केले जाते. उपचार अर्धवट सोडणाऱ्या रुग्णांशी संपर्क साधून त्यांना पुन्हा उपचारात आणण्याची यंत्रणा असतानाही महाराष्ट्रात उपचार सोडणाऱ्यांची संख्या वाढत असल्याचे दिसून येते.
RTI मधून धक्कादायक आकडे
माहिती अधिकारातून (RTI) मिळालेल्या माहितीनुसार, मागील सहा वर्षांत उपचार अर्धवट सोडणाऱ्यांची संख्या 27 हजारांहून अधिक असून, 2025–26 मध्येच 15 हजार 605 रुग्णांनी उपचार सोडले असल्याचे निदर्शनास आले आहे.
उपचार सोडण्यामागची प्रमुख कारणे
उपचार अर्धवट सोडण्यामागे अनेक सामाजिक व व्यवहार्य अडथळे आहेत, त्यामध्ये सामाजिक कलंक व भीती, आर्थिक अडचणी, स्थलांतर (Migration), औषधांचे दुष्परिणाम, उपचार केंद्रांपर्यंत पोहोचण्यातील अडचणी, ग्रामीण व आदिवासी भागातील आरोग्य सुविधांचा अभाव, जनजागृतीची कमतरता ही प्रमुख कारणे ठरत आहेत.
राज्य एड्स नियंत्रण संस्थेची माहिती
महाराष्ट्र राज्य एड्स नियंत्रण संस्थेच्या माहितीनुसार—
- 2004 पासून आतापर्यंत 4 लाख 13 हजार 395 एचआयव्हीसह जगणाऱ्या व्यक्तींना एआरटी उपचार सुरू करण्यात आले आहेत.
- 2004 ते नोव्हेंबर 2025 या कालावधीत 15 हजार 430 रुग्णांनी उपचार अर्धवट सोडले.
- हे प्रमाण एकूण ‘ऑन-एआरटी’ रुग्णांपैकी फक्त 3.7 टक्के इतके आहे.
- उपचार सोडणाऱ्या रुग्णांपैकी 23.26 टक्के रुग्ण स्थलांतरित आहेत.
- एचआयव्ही/एड्स हा अधिसूचित आजार नसतानाही 98 टक्के रुग्णांना उपचारांत टिकवून ठेवण्यात राज्य यशस्वी ठरले आहे, असा दावा संस्थेने केला आहे.
सहा वर्षांतील उपचार अर्धवट सोडणाऱ्या रुग्णांची संख्या
- 2020–21 : 797
- 2021–22 : 1,451
- 2022–23 : 4,258
- 2023–24 : 2,488
- 2024–25 : 2,575
- 2025–26 : 15,430 (नोव्हेंबर 2025 अखेर)
एचआयव्ही नियंत्रणासाठी सुरू असलेल्या प्रयत्नांना उपचार अर्धवट सोडण्याचा वाढता आकडा मोठे आव्हान ठरत आहे. जनजागृती, स्थलांतरितांसाठी विशेष यंत्रणा, ग्रामीण भागात आरोग्य सुविधा वाढवणे आणि सामाजिक कलंक दूर करणे, या उपाययोजनांशिवाय 2030 चे उद्दिष्ट गाठणे कठीण ठरणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
