डोळे हा मानवी शरीरातील अत्यंत संवेदनशील अवयव आहे. डोळ्यांच्या पडद्यापासून ते मेंदूपर्यंत दृश्य माहिती पोहोचवणाऱ्या ऑप्टिक नर्व्हपर्यंत अनेक घटक एकत्रितपणे काम करतात. यातील कोणत्याही भागात समस्या निर्माण झाल्यास दृष्टीवर परिणाम होऊ शकतो. विशेष म्हणजे काही आजार सुरुवातीला वेदनारहित असतात. त्यामुळे लक्षणे गंभीर होईपर्यंत रुग्णाला त्याची जाणीवही होत नाही. म्हणूनच दृष्टीतील बदलांचे स्वरूप समजून घेणे आणि धोक्याची लक्षणे वेळीच ओळखणे महत्त्वाचे आहे.
१. एका डोळ्याची दृष्टी अचानक कमी होणे
दृष्टी हळूहळू कमी होणे आणि अचानक एका डोळ्याने कमी दिसू लागणे या दोन वेगळ्या परिस्थिती आहेत. वयानुसार किंवा चष्म्याच्या नंबरमध्ये बदल झाल्यामुळे दृष्टी काही प्रमाणात धूसर होऊ शकते. मात्र, काही मिनिटांत किंवा काही तासांत एका डोळ्याने अचानक कमी दिसू लागल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.
डोळ्याच्या रेटिनाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत अडथळा निर्माण होणे किंवा ऑप्टिक नर्व्हला रक्तपुरवठा कमी होणे ही त्यामागील संभाव्य कारणे असू शकतात. काही वेळा डोळ्याच्या रक्तवाहिनीतील अडथळा हा शरीरातील रक्ताभिसरणाशी संबंधित गंभीर समस्येचाही संकेत असू शकतो. अचानक दृष्टी कमी होणे ही वैद्यकीय आणीबाणी समजली पाहिजे. दृष्टी पुन्हा पूर्ववत झाली तरी तपासणी टाळू नये. तातडीने नेत्रतज्ज्ञ किंवा आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा घ्यावी.
२. डोळ्यांसमोर प्रकाशाच्या चमका आणि काळे ठिपके दिसणे
डोळ्यांसमोर लहान काळे ठिपके, धागे, जाळ्यासारख्या आकृत्या किंवा सावल्या तरंगताना दिसतात. यांना फ्लोटर्स म्हणतात. वय वाढल्यानंतर डोळ्याच्या आतील काचेच्या द्रवपदार्थात म्हणजेच व्हिट्रियसमध्ये होणाऱ्या नैसर्गिक बदलांमुळे फ्लोटर्स दिसू शकतात. मात्र, अचानक मोठ्या प्रमाणात नवीन फ्लोटर्स दिसू लागणे, विजेच्या चमकांसारखा प्रकाश जाणवणे किंवा दृष्टीच्या एका बाजूला काळा पडदा आल्यासारखे वाटणे ही धोक्याची लक्षणे आहेत. यामागे रेटिनाला तडा जाणे किंवा रेटिना आपल्या मूळ जागेपासून वेगळा होणे, म्हणजेच रेटिनल डिटॅचमेंट असू शकते.
रेटिना हा डोळ्याच्या मागील बाजूला असलेला प्रकाश संवेदनशील पडदा आहे. त्याचे कार्य व्यवस्थित न झाल्यास दृष्टीवर गंभीर परिणाम होतो. रेटिना अलग झाल्यास तातडीने उपचार आवश्यक असतात. उपचाराला विलंब झाल्यास कायमस्वरूपी दृष्टी गमावण्याची शक्यता असते.
३. बाजूची दृष्टी हळूहळू कमी होणे
ग्लॉकोमा किंवा काचबिंदू हा डोळ्यांचा असा आजार आहे, जो सुरुवातीला अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे दाखवत नाही. या आजारात ऑप्टिक नर्व्हला हळूहळू नुकसान पोहोचते. अनेक रुग्णांमध्ये सुरुवातीला बाजूची दृष्टी म्हणजेच परिघीय दृष्टी कमी होऊ लागते. विशेष म्हणजे व्यक्तीला सुरुवातीला याची जाणीव होत नाही. कारण मेंदू दोन्ही डोळ्यांकडून मिळणाऱ्या दृश्य माहितीच्या आधारे ही कमतरता काही प्रमाणात भरून काढतो. त्यामुळे दृष्टीचे नुकसान वाढल्यानंतरच अनेकांना समस्या लक्षात येते.
डोळ्यांतील दाब वाढणे हा ग्लॉकोमाचा महत्त्वाचा जोखमीचा घटक आहे. मात्र, सामान्य दाब असतानाही काही व्यक्तींना ग्लॉकोमा होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ डोळ्यांचा दाब मोजणे पुरेसे नसून ऑप्टिक नर्व्हची तपासणी, दृष्टीक्षेत्र चाचणी आणि आवश्यकतेनुसार इतर तपासण्या करणे महत्त्वाचे आहे. कुटुंबातील सदस्यांना ग्लॉकोमा असल्यास इतरांनीही नियमित तपासणी करून घ्यावी. या आजारामुळे झालेली दृष्टीची हानी सामान्यतः पूर्ववत करता येत नाही; मात्र लवकर निदान आणि योग्य उपचारांनी पुढील नुकसान नियंत्रित करता येऊ शकते.
४. सरळ रेषा वाकड्या दिसणे किंवा मध्यभागी काळा डाग जाणवणे
खिडकीची चौकट, दरवाजाची कड किंवा वहीतील सरळ रेषा अचानक वाकड्या अथवा लहरी दिसू लागल्या, तर हे केवळ चष्म्याच्या नंबरमधील बदलाचे लक्षण असेलच असे नाही. काही वेळा दृष्टीच्या मध्यभागी काळा किंवा धूसर डाग दिसतो, तर सभोवतालच्या वस्तू तुलनेने स्पष्ट दिसतात. यामागे रेटिनाच्या मध्यभागी असलेल्या मॅक्युलामध्ये समस्या असू शकते. मॅक्युला हा डोळ्याचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग असून वाचन, चेहऱ्यांची ओळख, वाहन चालवताना समोरील वस्तू पाहणे आणि सूक्ष्म तपशील समजण्यासाठी आवश्यक असलेली मध्यवर्ती दृष्टी याच्यामुळे मिळते.
वयानुसार होणारा मॅक्युलर डिजनरेशन हा आजार विशेषतः वृद्ध व्यक्तींमध्ये आढळू शकतो. यामध्ये मध्यवर्ती दृष्टी धूसर होणे, सरळ रेषा वाकड्या दिसणे किंवा वस्तूंचा आकार बदलल्यासारखा जाणवणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. मोतीबिंदूमध्ये डोळ्याच्या नैसर्गिक भिंगाची पारदर्शकता कमी झाल्यामुळे दृष्टी धूसर होते. मात्र, मॅक्युलाशी संबंधित आजारांमध्ये मध्यवर्ती दृष्टीवर वेगळ्या प्रकारे परिणाम होतो. त्यामुळे दोन्ही समस्यांमध्ये फरक ओळखण्यासाठी नेत्रतज्ज्ञांकडून तपासणी आवश्यक आहे.
५. डोळे लाल होणे, तीव्र वेदना आणि प्रकाशाभोवती वर्तुळे दिसणे
डोळे लाल होण्यामागे थकवा, अॅलर्जी किंवा सौम्य संसर्ग अशी सामान्य कारणे असू शकतात. मात्र, डोळे लाल होण्यासोबत तीव्र वेदना, दृष्टी धूसर होणे, दिव्याभोवती रंगीत वर्तुळे दिसणे, डोकेदुखी आणि मळमळ जाणवत असेल तर ही गंभीर स्थिती असू शकते. डोळ्यांतील दाब अचानक वाढल्यामुळे निर्माण होणारा अॅक्युट अँगल क्लोजर ग्लॉकोमा हा त्यापैकी एक गंभीर प्रकार आहे. यामध्ये डोळ्याच्या आतील द्रवपदार्थाचा निचरा अचानक अडल्यामुळे दाब वेगाने वाढतो. उपचारास विलंब झाल्यास ऑप्टिक नर्व्हचे कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकते. अशा लक्षणांमध्ये घरगुती उपाय किंवा स्वतःच्या मनाने आय ड्रॉप्स वापरण्याऐवजी तातडीने रुग्णालयात जाणे आवश्यक आहे.
मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा डोळ्यांवर होणारा परिणाम
डोळ्यांचे आरोग्य केवळ चष्म्याच्या नंबरवर अवलंबून नसते. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यांचाही दृष्टीवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः मधुमेह दीर्घकाळ नियंत्रणात नसल्यास डोळ्याच्या रेटिनामधील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते. या स्थितीला डायबेटिक रेटिनोपॅथी म्हणतात. सुरुवातीला या आजाराची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे जाणवत नाहीत. मात्र, पुढील टप्प्यांमध्ये रेटिनामध्ये रक्तस्राव, सूज किंवा असामान्य रक्तवाहिन्यांची निर्मिती होऊ शकते. त्यामुळे दृष्टी धूसर होणे किंवा अचानक कमी होणे शक्य आहे. त्याचप्रमाणे उच्च रक्तदाबामुळेही रेटिनातील रक्तवाहिन्यांवर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींनी नियमित डोळ्यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. केवळ दृष्टी स्पष्ट आहे म्हणून रेटिना निरोगी आहे, असे गृहीत धरू नये.
डोळ्यांची नियमित तपासणी का महत्त्वाची?
ग्लॉकोमा आणि डायबेटिक रेटिनोपॅथीसारखे आजार सुरुवातीच्या टप्प्यात वेदनारहित आणि लक्षणविरहित असू शकतात. त्यामुळे डोळ्यांची नियमित तपासणी ही केवळ दृष्टी कमी झाल्यानंतर करण्याची गोष्ट नाही. प्रतिबंधात्मक आरोग्य तपासणीचा तो महत्त्वाचा भाग आहे.
वयानुसार तपासणीची गरज आणि वारंवारता बदलू शकते. लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकाने वय, आरोग्यस्थिती आणि जोखमीचे घटक लक्षात घेऊन नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, कुटुंबात ग्लॉकोमाचा इतिहास किंवा पूर्वी डोळ्यांचा आजार असल्यास तपासणी अधिक महत्त्वाची ठरते. डोळ्यांची संपूर्ण तपासणी करताना दृष्टीची क्षमता, चष्म्याचा नंबर, डोळ्यांतील दाब, ऑप्टिक नर्व्ह आणि रेटिना यांची आवश्यकता भासल्यास तपासणी केली जाते. काही आजार ओळखण्यासाठी डोळ्यांच्या बाहुल्या औषधांनी मोठ्या करून रेटिनाची तपासणी करावी लागते.
डोळ्यांच्या बाबतीत निष्काळजीपणा नकोच !
दृष्टी धूसर होणे म्हणजे नेहमी चष्म्याचा नंबर बदलण्याची गरज असेलच असे नाही. अचानक एका डोळ्याची दृष्टी कमी होणे, नवीन प्रकाशाच्या चमका दिसणे, काळा पडदा जाणवणे, सरळ रेषा वाकड्या दिसणे किंवा डोळ्यांच्या तीव्र वेदनांसोबत लालसरपणा येणे ही लक्षणे गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे.
डोळ्यांच्या काही आजारांमध्ये वेळेत उपचार केल्यास दृष्टी वाचवता येऊ शकते; परंतु उपचाराला विलंब झाल्यास झालेले नुकसान कायमस्वरूपी ठरू शकते. त्यामुळे लक्षणे आपोआप कमी होतील या अपेक्षेने थांबू नका. विशेषतः अचानक दृष्टी कमी झाल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
लक्षात ठेवा, डोळे निरोगी ठेवण्यासाठी केवळ योग्य चष्मा पुरेसा नाही; नियमित तपासणी, मधुमेह व रक्तदाबावर नियंत्रण आणि डोळ्यांतील बदलांविषयी जागरूकता तितकीच महत्त्वाची आहे. कारण गेलेली दृष्टी पुन्हा मिळवणे नेहमीच शक्य नसते; पण वेळीच निदान झाल्यास अनेक गंभीर आजारांमुळे होणारे नुकसान टाळता येऊ शकते.
