मृत्यू हा जीवनातील अपरिहार्य टप्पा आहे. हिंदू धर्मात मृत्यूनंतर केले जाणारे विधी ‘अंत्येष्टी संस्कार’ म्हणून ओळखले जातात. मृतदेहाला अग्नी देणे, अस्थिसंचय, पिंडदान आणि श्राद्ध अशा विविध विधींना वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये महत्त्व दिले जाते. याच संदर्भात एक प्रश्न नेहमी विचारला जातो की, मृत्यू रात्री झाला असेल तर अंत्यसंस्कार रात्रीच का केले जात नाहीत? मृतदेहाला अग्नी देण्याचा अधिकार नेमका कोणाला असतो?
या प्रश्नांची उत्तरे देताना धार्मिक श्रद्धा, विविध शास्त्रीय परंपरा आणि प्रत्यक्ष सामाजिक प्रथा यांच्यात फरक करणे महत्त्वाचे आहे. कारण संपूर्ण हिंदू समाजासाठी अंत्यसंस्काराची वेळ किंवा मुखाग्नी देणाऱ्या व्यक्तीबाबत एकच पद्धत लागू होत नाही.
रात्री अंत्यसंस्कार न करण्याची परंपरा कशी निर्माण झाली?
अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत अंत्यसंस्कार करण्याला प्राधान्य दिले जाते. काही धार्मिक परंपरांमध्ये सूर्यास्तानंतर दाहसंस्कार टाळण्याची स्पष्ट प्रथा आढळते. काही धार्मिक संस्थांच्या मते दिवसाचा काळ अंत्येष्टीसाठी अधिक योग्य मानला जातो आणि रात्रीचा काळ धार्मिकदृष्ट्या अनुकूल मानला जात नाही.
यामागे धार्मिक स्पष्टीकरण देताना दिवसाचा संबंध सूर्य, प्रकाश आणि सत्त्वाशी, तर रात्रीचा संबंध तमोगुणाशी जोडला जातो. त्यामुळे काही परंपरांमध्ये मृतदेहाचे दहन दिवसाच्या वेळी करण्याला प्राधान्य दिले जाते. मात्र, ही धार्मिक व्याख्या श्रद्धा आणि परंपरेच्या चौकटीत समजणे आवश्यक आहे; तिचे वैज्ञानिक तथ्य म्हणून सादरीकरण करता येत नाही.
गरुड पुराणात काय सांगितले आहे?
मृत्यूनंतरचे विधी आणि अंत्यसंस्कारांच्या संदर्भात गरुड पुराणाला हिंदू परंपरेत विशेष महत्त्व आहे. त्यात मृत व्यक्तीसाठी करण्यात येणाऱ्या विविध विधींचे वर्णन आहे. मात्र, आज सर्वत्र सांगितले जाते तसा “सूर्यास्तानंतर कोणत्याही परिस्थितीत दाहसंस्कार करू नये” हा एकच सार्वत्रिक नियम संपूर्ण हिंदू परंपरेला लागू होतो, असे सरसकट म्हणणे अचूक ठरणार नाही.
उपलब्ध धर्मशास्त्रीय साहित्यामध्ये अंत्यसंस्काराची वेळ, मृत्यूची वेळ, विलंब झाल्यास करावयाचे विधी आणि वेगवेगळ्या परिस्थितींतील नियम याबाबत विविध मते आढळतात. उदाहरणार्थ, काही धर्मशास्त्रीय संदर्भांमध्ये मृत्यूनंतर अंत्यसंस्कार करण्यास अनावश्यक विलंब करू नये, अशी भूमिका आढळते. काही परंपरांमध्ये रात्री मृत्यू झाल्यास विशिष्ट वेळेपर्यंत दाहसंस्कार करण्याचीही चर्चा आहे. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते, “रात्री अंत्यसंस्कार करणे हिंदू धर्मात पूर्णपणे आणि सर्व परिस्थितीत निषिद्ध आहे” असे एकरेषीय विधान करणे योग्य नाही.
मग रात्री मृत्यू झाल्यास काय केले जाते?
अनेक कुटुंबांच्या प्रथेनुसार रात्री मृत्यू झाल्यास मृतदेहाची आवश्यक तयारी करून तो सुरक्षित ठेवला जातो आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी किंवा दिवसाच्या प्रकाशात अंत्यसंस्कार केला जातो. काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये मृतदेह जास्त काळ ठेवणेही योग्य मानले जात नाही.
आधुनिक काळात मात्र परिस्थिती बदलली आहे. रुग्णालये, शीतगृह, विद्युत दाहिनी, स्मशानभूमीतील सुविधा आणि स्थानिक प्रशासनाच्या व्यवस्थेमुळे अनेक ठिकाणी रात्रीही अंत्यसंस्कार केले जातात. अनेक ठिकाणी रात्री अंत्यसंस्कार होण्याची उदाहरणेही आढळतात. त्यामुळे रात्री अंत्यसंस्कार केलेच जात नाहीत, असे म्हणणे वस्तुस्थितीला धरून नाही. मात्र रात्री अंत्यसंस्कार टाळण्यामागे व्यावहारिक कारणेही होती. म्हणजेच पूर्वीच्या काळातील सामाजिक परिस्थितीचा विचार केला तर रात्री अंत्यसंस्कार टाळण्यामागे केवळ धार्मिक कारणेच असतील असे मानणे योग्य नाही.
पूर्वी स्मशानभूमीपर्यंत जाण्यासाठी पुरेशी प्रकाशव्यवस्था नसायची.
रात्री प्रवास करणे तुलनेने धोकादायक होते. स्मशानभूमी अनेकदा गावाबाहेर किंवा निर्जन ठिकाणी असायची. मोठ्या संख्येने नातेवाईकांना रात्री एकत्र येणे कठीण होते. चिता तयार करणे आणि अंत्यसंस्काराचे विधी पार पाडणे दिवसाच्या प्रकाशात तुलनेने सोपे होते. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि तत्कालीन सामाजिक-व्यावहारिक परिस्थिती या दोन्हींचा परिणाम अंत्यसंस्काराच्या वेळेच्या प्रथेवर झाला असण्याची शक्यता आहे.
धार्मिक श्रद्धांनुसार रात्री अंत्यसंस्कार टाळण्याची विविध कारणे सांगितली जातात. मात्र, रात्री अंत्यसंस्कार केल्यामुळे मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला वैज्ञानिकदृष्ट्या नुकसान होते, पुढील जन्मात शारीरिक दोष निर्माण होतात किंवा कोणतीही अदृश्य शक्ती मृतात्म्याला अडथळा आणते, याचे वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध नाही.
अशा दाव्यांना धार्मिक श्रद्धा किंवा लोकपरंपरा म्हणून मांडणे योग्य आहे; त्यांना वैज्ञानिक तथ्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.
व्यवहाराच्या दृष्टीने: आज विद्युत दाहिनी, स्मशानभूमीची सुविधा, शीतगृह आणि स्थानिक व्यवस्थेमुळे रात्री अंत्यसंस्कार करणे अनेक ठिकाणी शक्य आहे.
वैज्ञानिक दृष्टीने: रात्री दहन केल्याने मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला विशिष्ट प्रकारची हानी होते, असा वैज्ञानिक पुरावा नाही. म्हणूनच रात्री अंत्यसंस्कार न करण्याची प्रथा ही मुख्यतः धार्मिक श्रद्धा, स्थानिक रूढी आणि ऐतिहासिक सामाजिक परिस्थितीशी जोडलेली आहे. ती संपूर्ण हिंदू समाजासाठी सर्वकाळ आणि सर्व परिस्थितीत लागू होणारी एकसमान बंदी आहे, असे म्हणणे वस्तुनिष्ठ ठरणार नाही.
अंत्यसंस्काराच्या बाबतीत कुटुंबाची परंपरा, मृत व्यक्तीची इच्छा, स्थानिक धार्मिक पद्धती आणि उपलब्ध सुविधा यांचा विचार करून निर्णय घेतला जातो. मृत्यूच्या दुःखद प्रसंगी सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे विधी करताना कुटुंबीयांना मानसिक आधार मिळणे आणि मृत व्यक्तीला सन्मानपूर्वक अंतिम निरोप असा असणे गरजेचे आहे.
मृतदेहाला अग्नी कोण देऊ शकते?
हिंदू समाजात पारंपरिक पद्धतीने मृत व्यक्तीचा मुलगा, विशेषतः ज्येष्ठ मुलगा, मुखाग्नी देतो, अशी प्रथा अनेक कुटुंबांमध्ये आहे. काही धर्मग्रंथीय परंपरांमध्ये पुत्राला अंत्यसंस्कारातील प्रमुख कर्ता मानले जाते. परंतु मुलगाच असला पाहिजे, अन्य कोणीही अग्नी देऊ शकत नाही, असा सार्वत्रिक नियम नाही. गरुड पुराणाच्या उपलब्ध भाषांतरात, मुलगा नसल्यास पत्नीने, मुलीने, पत्नी नसल्यास भावाने, तसेच परिस्थितीनुसार अन्य योग्य नातेवाईकाने अंत्यविधी करावा, असा उल्लेख आढळतो. याचा अर्थ असा की अंत्यसंस्काराची जबाबदारी केवळ एका विशिष्ट व्यक्तीपुरती मर्यादित असल्याचे सर्व परंपरांमध्ये आढळत नाही.
आधुनिक काळात अनेक कुटुंबांमध्ये मुलगीही वडील किंवा आईच्या अंत्यसंस्कारातील प्रमुख विधी पार पाडते आणि मुखाग्नी देते. गरुड पुराणाच्या उपलब्ध मजकुरातही मुलगा नसल्यास पत्नी आणि त्यानंतर इतर नातेवाईकांकडून विधी करण्याची व्यवस्था नमूद आहे.
त्यामुळे “स्त्रीने मुखाग्नी देऊ नये” किंवा “मुलगी अग्नी देऊ शकत नाही” हा सर्व हिंदू समाजाला लागू होणारा एकमेव धार्मिक नियम आहे, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही. प्रत्यक्षात हा निर्णय कुटुंबाची परंपरा, धार्मिक मार्गदर्शन आणि परिस्थिती यानुसार घेतला जातो.
‘पंचक’ आणि अंत्यसंस्काराचा संबंध काय?
मृत्यूनंतरच्या विधींमध्ये पंचक या संकल्पनेचाही उल्लेख अनेक हिंदू परंपरांमध्ये केला जातो. गरुड पुराणाच्या उपलब्ध भाषांतरात काही नक्षत्रांच्या कालखंडाशी संबंधित अंत्यसंस्काराविषयी विशेष विधींचा उल्लेख आहे. त्या मजकुरात अशा काळात दहन केल्यास विशिष्ट शांतीविधी करण्याची चर्चा असते. यावरून आणखी एक महत्त्वाची बाब समोर येते, अंत्यसंस्काराच्या वेळेबाबत हिंदू परंपरेत दिवस-रात्र एवढाच एक निकष नसून तिथी, नक्षत्र, स्थानिक परंपरा आणि मृत्यूची परिस्थिती यांनाही काही परंपरांमध्ये महत्त्व दिले जाते.
