विवाहाचे वय झाले, योग्य स्थळे येत आहेत, चर्चा सुरू होते; पण प्रत्येक वेळी काही ना काही कारणाने गोष्ट पुढे सरकत नाही. अशावेळी अनेकदा एक प्रश्न विचारला जातो, “कुंडलीत काही दोष किंवा योग आहे का?” ज्योतिषशास्त्रात विवाहाशी संबंधित अडथळ्यांचा विचार करताना काही विशिष्ट ग्रहस्थिती आणि भावांना महत्त्व दिले जाते. मात्र एखाद्या व्यक्तीच्या लग्नाला उशीर झाला म्हणजे कुंडलीत दोष आहे, असा सरळ निष्कर्ष काढता येत नाही.
वैदिक ज्योतिषाच्या परंपरेत सातवा भाव हा विवाह आणि जीवनसाथीशी संबंधित मानला जातो. त्यामुळे जन्मकुंडलीतील सातव्या भावाची स्थिती, त्याचा स्वामी, त्यावर होणाऱ्या ग्रहांच्या दृष्टी आणि शुक्राची स्थिती यांचा विचार केला जातो. पुरुषांच्या कुंडलीत विवाहकारक म्हणून गुरु आणि स्त्रियांच्या कुंडलीत शुक्राला विशेष महत्त्व देण्याची परंपराही आढळते. मात्र आधुनिक ज्योतिषीय पद्धतींमध्ये स्त्री-पुरुष दोघांच्या कुंडलीत शुक्र, गुरु आणि सातवा भाव यांचा एकत्रित विचार केला जातो.
यातील सर्वाधिक चर्चेत असलेली संकल्पना म्हणजे मंगळदोष. कुंडलीतील मंगळाच्या विशिष्ट स्थानांना काही ज्योतिषीय परंपरांमध्ये मंगळदोषाशी जोडले जाते. या दोषामुळे विवाहात अडथळे, वैवाहिक जीवनातील तणाव किंवा विलंब होऊ शकतो, अशी पारंपरिक मान्यता आहे. मात्र मंगळदोष आहे म्हणून विवाह होणार नाही किंवा वैवाहिक जीवन नक्कीच अडचणीचे ठरेल, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.
याशिवाय शनीचा सातवा भाव किंवा त्याच्या स्वामीशी संबंध, तसेच राहू-केतूशी संबंधित काही ग्रहस्थितींनाही काही ज्योतिषीय पद्धतींमध्ये विवाहातील विलंब किंवा गुंतागुंत यांच्याशी जोडले जाते. विशेषतः शनीला विलंब, जबाबदारी आणि संयमाशी जोडले जाते. त्यामुळे शनीचा प्रभाव असलेल्या कुंडलीत विवाह उशिरा होऊ शकतो, अशी ज्योतिषीय धारणा आहे. पण “उशीर” म्हणजे “वाईट” असे मात्र त्यातून सिद्ध होत नाही.
विवाहासाठी शुक्राचे महत्त्वही विशेष मानले जाते. शुक्राला प्रेम, आकर्षण, संबंध आणि वैवाहिक सुखाचा कारक मानले जाते. त्यामुळे शुक्राची स्थिती, त्याचे बळ आणि इतर ग्रहांशी असलेले संबंध यांचा विचार केला जातो. त्याचप्रमाणे गुरु हा विस्तार, ज्ञान आणि मार्गदर्शनाशी संबंधित मानला जात असल्याने विवाहाच्या संदर्भात त्यालाही महत्त्व दिले जाते.
मात्र इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. कुंडलीतील एकच योग पाहून विवाहाचे संपूर्ण भविष्य ठरवता येत नाही, असे ज्योतिषाच्या चौकटीतही मानले जाते. संपूर्ण कुंडली, दशा-भुक्ती, गोचर आणि ग्रहांचे परस्पर संबंध यांचा एकत्रित विचार केला जातो. त्यामुळे केवळ “मंगळदोष आहे”, “शनी आहे” किंवा “सातवा भाव कमजोर आहे” एवढ्यावरून विवाहाबाबत निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
वास्तविक जीवनात विवाह उशिरा होण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. शिक्षण पूर्ण करण्यास लागणारा वेळ, करिअरला दिलेले प्राधान्य, योग्य जोडीदाराचा शोध, आर्थिक परिस्थिती, कुटुंबाच्या अपेक्षा, शहर किंवा देश बदलणे आणि व्यक्तीच्या स्वतःच्या निवडी यांचा विवाहाच्या वेळेवर मोठा प्रभाव असतो. त्यामुळे प्रत्येक विलंबाचे कारण ग्रहस्थितीत शोधणे योग्य ठरणार नाही.
याहून महत्त्वाचे म्हणजे ज्योतिषातील ग्रहस्थिती आणि मानवी आयुष्यातील घटनांमध्ये थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे कुंडलीत दोष सांगितल्यामुळे भीती निर्माण करून महागडे उपाय, रत्न किंवा विधी करण्याचा आग्रह केला जात असेल तर सावध राहणे आवश्यक आहे.
मग कुंडलीचा उपयोग कशासाठी करायचा? श्रद्धेच्या चौकटीत कुंडलीकडे स्वतःच्या स्वभावाचा, अपेक्षांचा आणि नातेसंबंधांकडे पाहण्याचा एक पारंपरिक दृष्टिकोन म्हणून पाहता येते. मात्र विवाहाचा निर्णय घेताना स्वभाव, परस्पर आदर, संवाद, मूल्ये, आर्थिक जबाबदाऱ्या, कुटुंबीय अपेक्षा आणि भविष्यातील ध्येय यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक आहे.
शेवटी, विवाहात अडथळे आले म्हणजे त्यामागे एखादा ग्रहदोषच आहे, असे नाही. ज्योतिषात सातवा भाव, शुक्र, गुरु, मंगळ, शनी, राहू-केतू आणि विविध योगांचा विचार केला जातो; पण एकाच ग्रहाला किंवा एका योगाला संपूर्ण वैवाहिक आयुष्याचे श्रेय किंवा दोष देणे योग्य नाही. कुंडलीतील योगांपेक्षा दोन व्यक्ती एकमेकांना किती समजून घेतात, हे नात्याच्या यशासाठी अधिक महत्त्वाचे ठरते.
