(नवी दिल्ली)
इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माउंटन डेव्हलपमेंट (ICIMOD) च्या ताज्या अहवालाने जगभरात चिंता वाढवली आहे. हिमालयीन प्रदेशातील बर्फवृष्टीत 27.8 टक्क्यांची घट नोंदवली गेली असून, याचा थेट परिणाम आशियातील जलस्रोतांवर होण्याची शक्यता आहे. या बदलामुळे सुमारे 2 अब्ज लोकांच्या पाणी सुरक्षेला धोका निर्माण झाल्याचा इशारा देण्यात आला आहे.
हिंदुकुश-हिमालयीन प्रदेशात चिंताजनक स्थिती
हिंदुकुश-हिमालयीन प्रदेश येथे बर्फ टिकून राहण्याचे प्रमाण गेल्या 20 वर्षांतील सर्वात कमी म्हणजेच 27.8 टक्क्यांवर आले आहे. पर्वतांमधील बर्फ हा नद्यांसाठी महत्त्वाचा पाणीसाठा मानला जातो. तो हळूहळू वितळून वर्षभर पाणीपुरवठा करत असतो. मात्र, हा नैसर्गिक साठा आता वेगाने कमी होत आहे. सिंधू नदी, गंगा नदी, ब्रह्मपुत्रा नदी, तसेच आमू दर्या नदी आणि हेलमंद नदी यांसारख्या नद्यांच्या पाणीपातळीत घट होण्याची शक्यता आहे. यामुळे शेती, पिण्याचे पाणी आणि जलविद्युत निर्मितीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
12 पैकी 10 नदी खोऱ्यांत घट
अहवालानुसार, आशियातील 12 प्रमुख नदी खोऱ्यांपैकी 10 खोऱ्यांमध्ये बर्फवृष्टी सामान्यपेक्षा कमी झाली आहे.
- मेकाँग नदी खोरे – सुमारे 60% घट
- तिबेट पठार – 47% पेक्षा जास्त घट
तर काही भागांत अनियमित वाढही दिसून आली:
- इरावाडी नदी खोरे – 21.8% वाढ
- गंगा खोरे – 16.3% वाढ
ही तफावत बदलत्या हवामानाचा स्पष्ट संकेत मानली जात आहे. तज्ज्ञांच्या मते, उन्हाळ्याच्या सुरुवातीच्या काळात नद्यांचा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात बर्फ वितळण्यावर अवलंबून असतो. मात्र बर्फाची पातळी घटल्याने पुढील काही वर्षांत पाणीटंचाई, दुष्काळ आणि अन्नसुरक्षेचे प्रश्न अधिक तीव्र होऊ शकतात.
हिमालयाला ‘आशियाचा जलस्रोत’ मानले जाते. येथे होणारे बदल केवळ पर्यावरणीय नसून, त्याचे सामाजिक आणि आर्थिक परिणामही मोठ्या प्रमाणात जाणवू शकतात. लाखो लोकांच्या उपजीविकेवर आणि जीवनशैलीवर याचा परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
हिमालयातील बर्फाचा वेगाने होत असलेला ऱ्हास हा भविष्यातील मोठ्या जलसंकटाची घंटा ठरत असून, तज्ज्ञांनी तातडीने उपाययोजना करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.
